به گزارش آماج، «یک زبان دارم دوتا دندان لق / میزنم تا زنده هستم حرف حق!»؛ این بیت سالها بالای نام نشریهای قرار داشت که برای چند نسل از مخاطبان ایرانی، چیزی فراتر از یک مجله طنز بود. «گلآقا» به تدریج به یکی از شناختهشدهترین نمادهای طنز سیاسی و اجتماعی ایران تبدیل شد؛ نشریهای که نقد، کاریکاتور و ادبیات را در کنار هم قرار داد و زبان تازهای برای بیان مسائل جامعه به وجود آورد.
پشت این نام، کیومرث صابریفومنی قرار داشت؛ نویسنده، طنزنویس، معلم و مدیر فرهنگی که نامش با شخصیت «گلآقا» گره خورد. صابری تلاش کرد طنز را از قالب سرگرمی صرف فراتر ببرد و آن را به ابزاری برای نقد رفتار مسئولان، مشکلات اجتماعی و مسائل روزمره مردم تبدیل کند؛ نقدی که در عین صراحت، از مرزهای هجو و توهین عبور نمیکرد.
کیومرث صابری؛ معلمی که به طنز مطبوعاتی رسید
کیومرث صابریفومنی در هفتم شهریور ۱۳۲۰ متولد شد. مسیر حرفهای او از آموزش و ادبیات آغاز شد و تحصیلات دانشگاهیاش را در رشته ادبیات تطبیقی در دانشگاه تهران دنبال کرد. تجربه سالهای معلمی و آشنایی عمیق با ادبیات فارسی بعدها در سبک نوشتاری او تأثیر زیادی گذاشت.
زبان طنز صابری در عین سادگی و قابل فهم بودن، از ظرفیتهای ادبیات کلاسیک، ضربالمثلها، بازیهای زبانی و ترکیبهای خلاقانه بهره میبرد. همین ویژگی باعث شد نوشتههایش هم برای مخاطب عمومی جذاب باشد و هم از نظر ادبی هویت مشخصی داشته باشد.
صابری پیش از انقلاب با مجله «توفیق» همکاری داشت و در همان سالها با فضای حرفهای طنز مطبوعاتی آشنا شد. پس از انقلاب نیز مدتی در ساختار اجرایی کشور فعالیت کرد و در حوزه آموزش و پرورش مسئولیتهایی داشت. او در دولت شهید محمدعلی رجایی نیز به عنوان مشاور فرهنگی نخستوزیر فعالیت کرد، اما سرانجام بار دیگر به دنیای مطبوعات بازگشت.
«دو کلمه حرف حساب»؛ جایی که گلآقا متولد شد
یکی از مهمترین نقاط عطف فعالیت صابری، انتشار ستون «دو کلمه حرف حساب» در روزنامه اطلاعات بود. این ستون که از دهه ۶۰ منتشر شد، به فضایی برای طرح مسائل سیاسی و اجتماعی با زبانی طنزآمیز تبدیل شد.
صابری در این نوشتهها به رفتار دستگاههای دولتی، تصمیمهای مدیران، مشکلات اقتصادی و دغدغههای روزمره مردم میپرداخت، اما شیوه او با یک مقاله سیاسی مستقیم تفاوت داشت. او تلاش میکرد نقد را در قالب طنز ارائه کند؛ به شکلی که مخاطب ابتدا لبخند بزند و سپس درباره موضوع مطرحشده فکر کند.
شخصیت «گلآقا» نیز در همین دوره شکل گرفت. این نام به مرور چنان شناخته شد که از نویسنده خود فراتر رفت و به یک برند مهم در فضای مطبوعاتی ایران تبدیل شد.
یکی از دلایل موفقیت صابری، نزدیک کردن زبان رسمی و زبان مردم بود. او مسائل پیچیده سیاسی و اجتماعی را به زبانی بیان میکرد که برای مخاطب عادی قابل لمس بود؛ گویی شخصیتهای طنز او همان آدمهایی بودند که مردم هر روز در زندگی خود با آنها مواجه میشدند.
شاغلام، مش رجب و ممصادق؛ مردم در قاب طنز
جهان «گلآقا» تنها به نوشتههای صابری محدود نمیشد. شخصیتهایی مانند «شاغلام»، «مش رجب»، «ممصادق» و «غضنفر» به تدریج در ستونها و کاریکاتورهای نشریه شکل گرفتند و به بخش جداییناپذیر هویت آن تبدیل شدند.
این شخصیتها صرفاً برای خنداندن مخاطب ساخته نشده بودند. هر کدام به نوعی نماینده بخشی از جامعه بودند؛ آدمهایی که از گرانی، بروکراسی، تصمیمهای اداری و مشکلات اجتماعی حرف میزدند.
صابری با کمک این شخصیتها نوعی گفتوگوی خیالی میان مردم و مسئولان ایجاد میکرد. موضوعی که ممکن بود در قالب یک مقاله رسمی خشک و سنگین به نظر برسد، در زبان یک شخصیت عامیانه به متنی شیرین و خواندنی تبدیل میشد.
در کنار این شخصیتها، استفاده از ظرفیت متون کلاسیک فارسی، ضربالمثلها و بازیهای زبانی نیز به نوشتههای گلآقا هویت خاصی میداد؛ هویتی که سادگی را با ظرافت ادبی ترکیب میکرد.
هنر صابری؛ نقد تند بدون هتک حرمت
شاید یکی از مهمترین ویژگیهای طنز کیومرث صابری را بتوان در مرزبندی میان طنز، هجو و هزل جستوجو کرد. او معتقد بود طنزپرداز میتواند بسیار صریح و حتی تند باشد، اما نباید نقد را به تحقیر یا تخریب شخصیت تبدیل کند.
به همین دلیل، نوشتههای گلآقا با وجود صراحت، اغلب از زبانی مؤدبانه برخوردار بودند. این رویکرد به صابری اجازه داد درباره موضوعات حساس بنویسد و در عین حال ارتباط خود را با گروههای مختلف مخاطبان حفظ کند.
طنز او قرار نبود صرفاً در برابر قدرت قرار بگیرد؛ هدف این بود که نقاط ضعف را نشان دهد و مسئولان را به دیدن کاستیها وادار کند. همین نگاه، یکی از پایههای اصلی سبک متمایز گلآقا بود.
وقتی مسئولان به سوژه کاریکاتور تبدیل شدند
در میان چهرههایی که بارها در نوشتهها و کاریکاتورهای گلآقا حضور داشتند، حسن حبیبی جایگاه ویژهای داشت. او که سالها معاون اول رئیسجمهور بود، در بسیاری از شمارههای نشریه در قالب طنز و کاریکاتور به عنوان نمادی از دولت به تصویر کشیده میشد.
تداوم این حضور یکی از ویژگیهای قابل توجه فضای مطبوعاتی آن دوران بود؛ نشریهای به شکل مستمر یک مقام بلندپایه را سوژه طنز قرار میداد، اما این رابطه الزاماً به تقابل شخصی تبدیل نمیشد.
حضور مکرر حبیبی در کاریکاتورهای گلآقا باعث شد نام او نیز برای بخشی از مخاطبان با این نشریه پیوند بخورد. این اتفاق نشان میداد طنز میتواند منتقد باشد، اما لزوماً خصمانه و توهینآمیز نباشد.
طنزی که به بالاترین سطوح رسید
صابری در طول فعالیت خود خاطرات مختلفی از ارتباط با مسئولان و تجربههایش در زمینه طنز نقل کرده است. یکی از این خاطرات به مطلبی طنز درباره برخی احکام و تغییر دیدگاهها در سالهای پایانی عمر امام خمینی(ره) مربوط میشود؛ مطلبی که بنا بر روایت صابری، به بیت امام رسید و با واکنش خنده ایشان مواجه شد.
او همچنین ارتباط مستمری با آیتالله خامنهای داشت و نشریه گلآقا را برای ایشان ارسال میکرد. در یکی از نامههای منتشرشده خطاب به صابری نیز بر اهمیت طنز صادقانه و دلسوزانه در نشان دادن نقاط ضعف جامعه تأکید شده است.
برای صابری، چنین ارتباطهایی به معنای کنار گذاشتن نقد نبود. برعکس، او تلاش میکرد نشان دهد نقد زمانی اثرگذاری بیشتری پیدا میکند که با ادب، انصاف و شناخت درست مخاطب همراه باشد.
سال ۱۳۶۹؛ تولد هفتهنامه گلآقا
در سال ۱۳۶۹، هفتهنامه «گلآقا» منتشر شد و تجربه صابری از یک ستون طنز روزنامهای به یک مجموعه مطبوعاتی گستردهتر تبدیل شد. نشریه در مدت کوتاهی توانست مخاطبان زیادی پیدا کند و به یکی از مهمترین نامهای طنز مطبوعاتی ایران تبدیل شود.
چهرههایی مانند ابوالفضل زرویی نصرآباد، منوچهر احترامی، عباس خوشعمل کاشانی و عمران صلاحی با این مجموعه همکاری داشتند. در بخش تصویری نیز احمد عربانی و دیگر کاریکاتوریستها نقش مهمی در شکلگیری هویت گلآقا ایفا کردند.
یکی از نقاط قوت نشریه، قرار گرفتن متن و تصویر در کنار یکدیگر بود. کاریکاتور سیاسی و اجتماعی به یکی از ارکان اصلی گلآقا تبدیل شد و بسیاری از شمارههای نشریه نه فقط به دلیل نوشتهها، بلکه به خاطر جلدها و کاریکاتورهایشان در ذهن مخاطبان ماندگار شدند.
ستونهایی مانند «دو کلمه حرف حساب» و «پیر ما گفت» نیز در کنار شخصیتهای ثابت، دنیایی آشنا برای مخاطب ساختند؛ دنیایی که خواننده با هر شماره دوباره به آن بازمیگشت.
داغ خانوادگی در زندگی کیومرث صابری
زندگی شخصی صابری نیز با تلخیهایی همراه بود. او دو فرزند به نامهای آرش و پوپک داشت. آرش در سال ۱۳۶۴ بر اثر سانحه تصادف از دنیا رفت؛ حادثهای که داغ سنگینی بر خانواده صابری گذاشت.
پس از درگذشت کیومرث صابری، پوپک صابریفومنی مسئولیت هفتهنامه گلآقا را برعهده گرفت و تلاش کرد این مجموعه و میراث مطبوعاتی پدرش را ادامه دهد.
پایان گلآقا؛ آغاز یک میراث ماندگار
صابری در آبان ۱۳۸۱ و در تصمیمی ناگهانی، انتشار هفتهنامه گلآقا را متوقف کرد. او دلیل این تصمیم را مسائل شخصی عنوان کرد و توضیح بیشتری درباره جزئیات آن ارائه نداد.
با توقف انتشار گلآقا، یکی از مهمترین فصلهای طنز مطبوعاتی ایران به پایان رسید، اما تأثیر صابری بر این حوزه متوقف نشد. در سالهای بعد، بسیاری از طنزنویسان و نشریات طنز از تجربهای که او بنیان گذاشته بود تأثیر گرفتند.
گلآقا نشان داد طنز سیاسی میتواند در عین برخورداری از مخاطب گسترده، از نظر ادبی و حرفهای نیز جدی باشد؛ میتوان درباره قدرت، مشکلات جامعه و رفتار مدیران نوشت و در عین حال، زبان نقد را از توهین و تخریب جدا نگه داشت.
کیومرث صابریفومنی پس از سالها مبارزه با بیماری سرطان خون، صبح ۱۱ اردیبهشت ۱۳۸۳ در بیمارستان مهر تهران درگذشت و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا(س) به خاک سپرده شد.
او رفت، اما «گلآقا» در حافظه مطبوعات ایران باقی ماند؛ نه فقط به عنوان نام یک نشریه، بلکه به عنوان شیوهای برای نقد کردن. شیوهای که یادآوری میکرد برای گفتن «حرف حق» همیشه نیازی به فریاد نیست؛ گاهی یک لبخند، یک کنایه و حتی یک «دندان لق» میتواند حرفی را به گوش برساند که صدای بلند از گفتنش ناتوان است.
برای خواندن روایتهای بیشتر از چهرههای ماندگار فرهنگ و مطبوعات ایران، به آماج مراجعه کنید.
