به گزارش آماج، ارگ بم و چشم‌انداز فرهنگی آن یکی از برجسته‌ترین آثار تاریخی ایران است که در استان کرمان و در جنوب‌شرق کشور قرار دارد. این مجموعه که در حاشیه جنوبی فلات ایران و در محیطی کویری شکل گرفته، نمونه‌ای ارزشمند از سازگاری انسان با طبیعت و توسعه سکونتگاه‌های تاریخی در مناطق خشک به شمار می‌رود.
بر اساس معرفی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، پیشینه ارگ بم به دوره هخامنشیان، یعنی سده‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد، و حتی دوره‌های پیش از آن بازمی‌گردد. این شهر تاریخی در فاصله سده‌های هفتم تا یازدهم میلادی به دوران اوج خود رسید و به دلیل قرار گرفتن در مسیر راه‌های مهم تجاری و تولید پارچه‌های ابریشمی و پنبه‌ای، از جایگاهی برجسته برخوردار شد.
ارگ بم؛ نمونه‌ای شاخص از معماری خشتی
ارگ بم مهم‌ترین بخش این چشم‌انداز فرهنگی است و مجموعه‌ای از فضاهای حکومتی، استحکامات دفاعی و بخش‌های مسکونی را در بر می‌گیرد. این بنا یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های شهرهای مستحکم قرون میانه در منطقه آسیای مرکزی و غرب آسیا محسوب می‌شود که با استفاده از فنون بومی معماری خاکی ساخته شده است.
در ساخت بناهای این مجموعه از لایه‌های متراکم گل و خشت‌های خام استفاده شده و پوشش‌های طاقی و گنبدی نیز در معماری آن دیده می‌شود. این شیوه ساخت، نمونه‌ای از دانش بومی در استفاده از مصالح محلی و سازگاری با شرایط اقلیمی منطقه است.
چشم‌انداز فرهنگی بم تنها به ارگ اصلی محدود نمی‌شود. قلعه دختر، با پیشینه‌ای که به حدود سده هفتم میلادی نسبت داده می‌شود، و آرامگاه امامزاده زید و امامزاده اسیری، با قدمتی مربوط به سده‌های یازدهم و دوازدهم میلادی، از دیگر بناهای تاریخی مهم این محدوده هستند. سامانه‌های قنات و زمین‌های کشاورزی تاریخی در جنوب‌شرق ارگ نیز بخشی از این میراث را تشکیل می‌دهند.
قنات‌ها؛ راز تداوم زندگی در دل کویر
یکی از ویژگی‌های مهم چشم‌انداز فرهنگی بم، شبکه قنات‌هایی است که امکان دسترسی به آب زیرزمینی و تداوم زندگی و کشاورزی را در محیط خشک منطقه فراهم کرده‌اند. یونسکو بم را از مناطقی می‌داند که شواهدی از مراحل اولیه توسعه و بهره‌برداری از قنات‌ها در ایران را در خود حفظ کرده است.
این سامانه‌های آبی علاوه بر تأمین آب، نشان‌دهنده دانش فنی و سازمان اجتماعی جوامع محلی در مدیریت منابع طبیعی هستند. نگهداری قنات‌ها به تقسیم وظایف و مسئولیت‌های مشخص نیاز داشته و استمرار استفاده از آن‌ها، پیوند تاریخی میان دانش بومی، کشاورزی و زندگی روزمره مردم را نشان می‌دهد.
چشم‌انداز بم در دره‌ای قرار دارد که کوه‌های کافوت در شمال و رشته‌کوه جبال بارز در جنوب آن را احاطه کرده‌اند. آب حاصل از این ارتفاعات، رودخانه‌های فصلی و حوضه‌های آبریز منطقه را تغذیه می‌کند و در شکل‌گیری و تداوم واحه بم نقش داشته است. در ورای این کوهستان‌ها، بیابان گسترده لوت قرار دارد.
جایگاه بم در مسیرهای تاریخی تجارت
موقعیت جغرافیایی بم، این شهر را در چهارراه مسیرهای مهم تجاری قرار داده بود. این منطقه برای قرن‌ها با مسیرهای مرتبط با جاده ابریشم پیوند داشت و ارتباط آن با آسیای مرکزی در شرق، خلیج فارس در جنوب و مصر در غرب، زمینه تعامل میان فرهنگ‌ها و جریان‌های اقتصادی گوناگون را فراهم می‌کرد.
از نگاه یونسکو، بم نمونه‌ای برجسته از شکل‌گیری و توسعه یک سکونتگاه تجاری در محیط بیابانی است. ترکیب معماری دفاعی، شبکه‌های آبیاری زیرزمینی، زمین‌های کشاورزی و بقایای سکونتگاه‌های تاریخی، تصویری از رابطه دیرپای انسان و طبیعت در این بخش از فلات ایران ارائه می‌دهد.
زلزله سال ۲۰۰۳ و روند حفاظت از میراث بم
زلزله ویرانگر سال ۲۰۰۳ میلادی خسارت‌های گسترده‌ای به ارگ بم وارد کرد. بخش‌هایی از محوطه‌های حکومتی و قسمت‌های بالایی دیوارهای دفاعی فرو ریختند. با این حال، بررسی‌های پس از زلزله نشان داد که بخش‌هایی از لایه‌های قدیمی‌تر معماری خاکی همچنان حفظ شده‌اند و اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه‌های ساخت تاریخی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.
پس از زلزله، برنامه‌ریزی برای بازسازی شهر بم و حفاظت از آثار تاریخی با همکاری کارشناسان یونسکو و سازمان میراث فرهنگی ایران دنبال شد. طرح جامع مدیریت این محوطه برای سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۷ تدوین شد و طرح بازسازی شهری نیز بر حفظ الگوی سنتی خیابان‌ها و ویژگی‌های باغ‌شهری بم تأکید داشت.
حفاظت از اصالت ارگ مستلزم استفاده از روش‌ها و مصالح سازگار با معماری تاریخی و ارزیابی دقیق شواهد مستند و میدانی است. بازسازی بخش‌های آسیب‌دیده باید به‌گونه‌ای انجام شود که ارزش‌های باستان‌شناختی، ساختار تاریخی و ارتباط بنا با محیط طبیعی آن مخدوش نشود.
معیارهای ثبت جهانی و چالش‌های حفاظت
چشم‌انداز فرهنگی بم به دلیل اهمیت تاریخی، معماری و زیست‌محیطی خود، بر اساس چهار معیار فرهنگی یونسکو، یعنی معیارهای دوم، سوم، چهارم و پنجم، واجد ارزش جهانی شناخته شده است. این معیارها به نقش بم در تعامل فرهنگی میان مسیرهای تجاری، گواهی آن بر توسعه سکونتگاه‌های تجاری در محیط بیابانی، معماری استحکامات خشتی و نمونه برجسته تعامل انسان و طبیعت از طریق سامانه قنات اشاره دارند.
حفاظت از این میراث با چالش‌هایی همچون گسترش ساخت‌وسازهای مسکونی و صنعتی در حاشیه شهر، حفظ چشم‌انداز تاریخی ارگ، مدیریت زمین‌های کشاورزی و تداوم نگهداری قنات‌ها روبه‌رو است. ضوابط حفاظتی منطقه برای کنترل ساخت‌وساز و صیانت از دید بصری کوهستان‌ها و ارگ اهمیت ویژه‌ای دارند.
بم از سال ۱۹۴۵ تحت حفاظت قوانین ملی ایران قرار داشته است. سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری ایران، در همکاری با نهادهای محلی و دیگر دستگاه‌های مسئول، مدیریت و حفاظت از این محوطه را بر عهده دارد. حفظ تعادل میان بافت ساخته‌شده، نخلستان‌ها، زمین‌های کشاورزی و سامانه‌های تاریخی آبیاری، از عوامل مهم تداوم ارزش‌های این میراث جهانی است.
ارگ بم و چشم‌انداز فرهنگی آن، فراتر از یک بنای تاریخی، بازتابی از دانش معماری، مدیریت آب، تجارت و شیوه‌های زندگی در محیط کویری ایران است. پاسداری از این مجموعه به معنای حفظ بخشی از تاریخ طولانی تعامل انسان با طبیعت و انتقال این میراث به نسل‌های آینده است. برای مطالعه مطالب بیشتر درباره میراث فرهنگی و آثار تاریخی ایران، به آماج مراجعه کنید.
