به گزارش آماج، نتایج یک پژوهش جدید نشان می‌دهد مناطقی که ساکنان آن‌ها از حمایت اجتماعی بیشتری برخوردارند و تعاملات اجتماعی مکررتری دارند، معمولاً نرخ باروری بالاتری را تجربه می‌کنند؛ ارتباطی که حتی پس از در نظر گرفتن شاخص‌های اقتصادی و جمعیتی نیز مشاهده شده است.
این مطالعه که در نشریه علمی Biodemography and Social Biology منتشر شده، به بررسی نقش پیوندهای اجتماعی در تفاوت نرخ باروری مناطق مختلف فنلاند پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد حمایت مورد انتظار از خانواده، دوستان و شریک عاطفی و همچنین ارتباط بیشتر با دیگران، ممکن است با تصمیم‌گیری درباره فرزندآوری ارتباط داشته باشد؛ به‌ویژه در میان بزرگسالان جوان.
چرا نرخ باروری در فنلاند کاهش یافته است؟
کاهش نرخ تولد به یکی از چالش‌های جمعیتی بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته تبدیل شده است. برخی کشورها به سطحی از باروری رسیده‌اند که جمعیت‌شناسان آن را «باروری بسیار پایین» می‌نامند؛ وضعیتی که در آن میانگین تعداد فرزندان به ازای هر زن کمتر از ۱٫۳ است.
فنلاند نیز با کاهش چشمگیر نرخ باروری روبه‌رو بوده است. این شاخص از ۱٫۸۷ در سال ۲۰۱۰ به ۱٫۳۰ در سال ۲۰۲۵ رسیده است؛ روندی که با وجود برخورداری این کشور از سیاست‌های حمایتی گسترده، از جمله مرخصی باحقوق والدین، خدمات مراقبت از کودک با یارانه دولتی و کمک‌هزینه مراقبت در خانه، ادامه یافته است.
این وضعیت باعث شده است پژوهشگران علاوه بر عوامل اقتصادی مانند هزینه مسکن، بیکاری و درآمد، به نقش عوامل اجتماعی نیز توجه کنند. تصمیم به تشکیل خانواده و داشتن فرزند تنها به شرایط مالی وابسته نیست و ممکن است از احساس حمایت، کیفیت روابط و محیط اجتماعی محل زندگی نیز تأثیر بپذیرد.
سرمایه اجتماعی چیست و چگونه اندازه‌گیری شد؟
پژوهشگران به سرپرستی ایتو سوینی، محقق روان‌شناسی دانشگاه هلسینکی، مفهوم «سرمایه اجتماعی» را بررسی کردند. سرمایه اجتماعی به شبکه روابط، منابع قابل‌دسترسی از طریق این روابط و هنجارهای مشترکی اشاره دارد که در یک جامعه شکل می‌گیرد.
تیم تحقیق داده‌های یک پیمایش ملی سلامت در فنلاند را تحلیل کرد که بین سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۷ انجام شده بود. این پیمایش شامل ۱۰۰ هزار و ۷۵۰ بزرگسال از ۲۹۹ شهرداری فنلاند بود. پژوهشگران با استفاده از این داده‌ها، هفت مؤلفه سرمایه اجتماعی را در مناطق مختلف برآورد کردند:
- حمایت اجتماعی ادراک‌شده: اینکه افراد چه کسانی را حامی خود می‌دانند و در صورت نیاز تا چه اندازه انتظار کمک عملی دارند.
- فراوانی تعاملات اجتماعی: میزان ارتباط حضوری، تلفنی یا آنلاین با افرادی خارج از اعضای خانواده‌ای که با فرد زندگی می‌کنند.
- مشارکت اجتماعی: میزان حضور در فعالیت‌ها و گروه‌های اجتماعی.
- مشارکت فرهنگی: میزان درگیری با رویدادها و فعالیت‌های فرهنگی.
- اعتماد عمومی: نگرش کلی افراد نسبت به اعتماد در جامعه.
- اعتماد به دیگران: میزان اعتماد افراد به سایر مردم.
- احساس تنهایی: میزان تنهایی گزارش‌شده در سطح منطقه.
برای بررسی ارتباط این شاخص‌ها با فرزندآوری، پژوهشگران برآوردهای اجتماعی مناطق را با داده‌های نرخ باروری شهرداری‌ها در فاصله سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ مقایسه کردند. به این ترتیب، میان زمان جمع‌آوری داده‌های اجتماعی و آمار تولدها فاصله‌ای سه‌ساله در نظر گرفته شد.
همچنین، مدل‌های آماری با در نظر گرفتن اندازه جمعیت، تراکم جمعیت، وابستگی مذهبی و وضعیت اجتماعی‌اقتصادی مناطق تنظیم شدند. شاخص اجتماعی‌اقتصادی از اطلاعات مربوط به درآمد مالیاتی، سطح تحصیلات و نرخ بیکاری تشکیل شده بود. استفاده از مدل‌های آماری مکانی نیز به پژوهشگران کمک کرد شباهت‌های جمعیتی میان مناطق همسایه را در تحلیل لحاظ کنند.
حمایت اجتماعی بیشتر با باروری بالاتر همراه بود
نتایج نشان داد شهرداری‌هایی که ساکنان آن‌ها حمایت اجتماعی بیشتری را تجربه می‌کردند، معمولاً نرخ باروری کل بالاتری داشتند. ارتباط مکررتر با دیگران نیز با نرخ بالاتر باروری همراه بود. این روابط پس از تعدیل متغیرهای جمعیتی و اجتماعی‌اقتصادی همچنان مشاهده شدند.
منبع حمایت اجتماعی تفاوت تعیین‌کننده‌ای در الگوی کلی نتایج ایجاد نکرد. حمایت مورد انتظار از شریک عاطفی، بستگان، دوستان و دیگر آشنایان، همگی با نرخ باروری بالاتر در سطح منطقه ارتباط داشتند.
در مقابل، شاخص کلی وضعیت اجتماعی‌اقتصادی مناطق در هیچ‌یک از مدل‌های پژوهش ارتباط معناداری با نرخ باروری نشان نداد. این نتیجه به معنای بی‌اهمیت‌بودن درآمد یا شرایط اقتصادی برای تصمیم‌های فردی درباره فرزندآوری نیست؛ بلکه نشان می‌دهد شاخص ترکیبی اقتصادی مورد استفاده در این تحلیل، تفاوت نرخ باروری مناطق را به‌طور معناداری توضیح نداده است.
نقش پررنگ‌تر حمایت اجتماعی در میان جوانان
پژوهشگران همچنین بررسی کردند که ارتباط میان سرمایه اجتماعی و باروری در گروه‌های سنی مختلف چگونه تغییر می‌کند. نتایج نشان داد رابطه میان حمایت اجتماعی و نرخ باروری در گروه سنی ۲۰ تا ۳۹ سال قوی‌تر بود و بیشترین شدت آن در میان افراد دهه بیست زندگی مشاهده شد.
یکی از توضیح‌های احتمالی این است که جوانان در آغاز مسیر شغلی و زندگی مستقل، با عدم‌قطعیت بیشتری درباره آینده مالی و حرفه‌ای خود روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، برخورداری از شبکه‌ای قابل‌اتکا از خانواده، دوستان و دیگر افراد نزدیک ممکن است احساس امنیت بیشتری برای ورود به مرحله والدشدن فراهم کند.
البته این توضیح در حد یک فرضیه است و مطالعه به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که چرا ارتباط مشاهده‌شده در گروه‌های سنی جوان‌تر قوی‌تر بوده است.
همه مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی با فرزندآوری ارتباط نداشتند
یکی از یافته‌های مهم پژوهش این بود که همه انواع پیوند اجتماعی با نرخ باروری ارتباط نشان ندادند. پژوهشگران میان نرخ باروری مناطق و میزان اعتماد عمومی، اعتماد به دیگران، مشارکت در گروه‌ها و سازمان‌های اجتماعی، مشارکت فرهنگی یا سطح تنهایی رابطه معناداری پیدا نکردند.
برای مثال، عضویت یا مشارکت در باشگاه‌های ورزشی، سازمان‌های سلامت یا گروه‌های سیاسی به‌طور معناداری با نرخ باروری منطقه مرتبط نبود. همچنین، نرخ تنهایی در مناطق نتوانست تفاوت نرخ باروری را توضیح دهد.
این نتایج نشان می‌دهد که در بررسی رابطه محیط اجتماعی و فرزندآوری، صرفاً تعداد ارتباطات یا میزان مشارکت عمومی کافی نیست؛ ممکن است احساس دسترسی به حمایت واقعی و تداوم تعامل با دیگران اهمیت متفاوتی داشته باشد. بااین‌حال، برای تأیید چنین تفسیری به پژوهش‌های بیشتری نیاز است.
آیا تأخیر در فرزندآوری نتایج را تغییر می‌دهد؟
یکی از عوامل مؤثر بر آمار سالانه تولد، به‌تعویق‌انداختن فرزندآوری است. جمعیت‌شناسان به تأثیر موقت تغییر سن متوسط مادران هنگام تولد فرزند بر نرخ باروری سالانه، «اثر زمان‌بندی» می‌گویند. اگر افراد فرزندآوری را به سنین بالاتر موکول کنند، ممکن است نرخ باروری سالانه برای مدتی کاهش یابد؛ حتی اگر تعداد نهایی فرزندان آن‌ها تغییر نکند.
پژوهشگران محاسبات تکمیلی انجام دادند تا تأثیر این عامل را بررسی کنند. پس از تعدیل تغییرات میانگین سن هنگام تولد، ارتباط میان حمایت اجتماعی بستگان، تعاملات اجتماعی مکرر و نرخ باروری بالاتر همچنان مشاهده شد.
محدودیت مهم پژوهش: رابطه علت و معلولی اثبات نشده است
با وجود گستردگی داده‌ها، این پژوهش بر تحلیل داده‌های مشاهده‌ای و مقایسه مناطق متکی بود. بنابراین، نمی‌توان با اطمینان گفت حمایت اجتماعی بیشتر مستقیماً باعث افزایش فرزندآوری می‌شود.
احتمال معکوس نیز وجود دارد: مناطقی که نرخ تولد بالاتری دارند، ممکن است به‌واسطه حضور بیشتر خانواده‌ها و کودکان، شبکه‌های اجتماعی گسترده‌تری شکل دهند. والدین می‌توانند از طریق مدرسه، مراکز مراقبت از کودک و فعالیت‌های ورزشی و اجتماعی کودکان با افراد بیشتری آشنا شوند و همین روابط به افزایش تعاملات اجتماعی منطقه کمک کند.
همچنین، میانگین‌های منطقه‌ای الزاماً رفتار تک‌تک افراد را نشان نمی‌دهند. ارتباط میان حمایت اجتماعی و باروری در یک شهرداری ممکن است از هنجارهای فرهنگی و اجتماعی آن منطقه ناشی شود یا حاصل مجموعه تصمیم‌های فردی ساکنان باشد. پژوهش‌های آینده باید این دو سطح را از یکدیگر تفکیک کنند و به‌طور مشخص بررسی کنند سرمایه اجتماعی چه نقشی در تصمیم به داشتن فرزند اول یا فرزندان بعدی دارد.
جمع‌بندی
این پژوهش نشان می‌دهد در فنلاند، مناطقی با حمایت اجتماعی ادراک‌شده بیشتر و تعاملات اجتماعی مکررتر، نرخ باروری بالاتری داشته‌اند؛ الگویی که پس از در نظر گرفتن چندین عامل جمعیتی و اقتصادی نیز باقی مانده است. این ارتباط در میان بزرگسالان جوان برجسته‌تر بود، اما برخی دیگر از شاخص‌های سرمایه اجتماعی، از جمله اعتماد عمومی و احساس تنهایی، رابطه معناداری با باروری نشان ندادند.
یافته‌ها اهمیت بررسی ابعاد اجتماعی تشکیل خانواده را برجسته می‌کنند، اما هنوز روشن نیست که تقویت شبکه‌های حمایتی تا چه اندازه می‌تواند به افزایش فرزندآوری منجر شود. برای پاسخ دقیق‌تر، به مطالعات طولی و پژوهش‌هایی نیاز است که تصمیم‌های واقعی افراد و تغییرات اجتماعی در طول زمان را دنبال کنند.
این مطالعه با عنوان «سرمایه اجتماعی منطقه‌ای و نرخ باروری: تحلیل در سطح شهرداری‌های فنلاند» به قلم ایتو سوینی، کاترینا گولووینا، هانس هَمِلاینن، آنا روتکیرش، ونلا برگ، سووی پاریکا و مارکوس یوکلا منتشر شده است. برای دنبال‌کردن تازه‌ترین خبرهای علمی و پژوهش‌های اجتماعی، به آماج مراجعه کنید.
