به گزارش آماج، یک روان‌شناس و مشاور خانواده با اشاره به دلایل مقاومت برخی نوجوانان در برابر درس خواندن، تأکید کرد که تذکرهای مداوم و نصیحت مستقیم ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و به افزایش تنش میان والدین و فرزندان منجر شود. به گفته او، گفت‌وگوی سازنده، تقویت انگیزه درونی و واگذاری مسئولیت متناسب با سن نوجوان، از راهکارهای مؤثر برای بهبود رابطه او با تحصیل است.
ناهید عبدالوند در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد که یکی از دغدغه‌های رایج خانواده‌ها این است که چرا برخی فرزندان، با وجود برخورداری از هوش و استعداد، به‌ویژه در دوران نوجوانی در برابر درس خواندن مقاومت می‌کنند. این مسئله گاهی به اختلاف و تنش میان والدین و فرزندان تبدیل می‌شود.
چرا نصیحت‌های مستقیم همیشه مؤثر نیستند؟
عبدالوند با اشاره به روند رشد مغز در دوران نوجوانی گفت قشر پیش‌پیشانی مغز که در برنامه‌ریزی بلندمدت، تصمیم‌گیری و ارزیابی پیامدهای آینده نقش دارد، هنوز به تکامل کامل نرسیده است. ازاین‌رو، تأکید مکرر بر اهمیت درس خواندن برای آینده ممکن است تأثیر مورد انتظار والدین را نداشته باشد و حتی نوجوان را از ادامه گفت‌وگو با آن‌ها دور کند.
از سوی دیگر، نوجوانان در این مرحله از زندگی به دنبال استقلال بیشتر و شکل‌دادن به هویت شخصی خود هستند. اگر آن‌ها احساس کنند والدین صرفاً دستور می‌دهند و انتظار اطاعت بی‌چون‌وچرا دارند، ممکن است میان خواسته خانواده و نیازشان به استقلال تعارض ایجاد شود. در چنین شرایطی، درس خواندن می‌تواند به موضوعی برای کشمکش بر سر قدرت تبدیل شود، نه فرصتی برای یادگیری و پیشرفت.
تذکرهای مداوم را با گفت‌وگوی هدفمند جایگزین کنید
این مشاور خانواده نخستین گام برای کاهش تنش‌های تحصیلی را پرهیز از تذکرهای پی‌درپی دانست. به گفته او، پیگیری روزانه و مکرر وضعیت درس خواندن ممکن است فشار روانی نوجوان را افزایش دهد و به‌تدریج رابطه عاطفی اعضای خانواده را تحت تأثیر قرار دهد.
عبدالوند توصیه کرد والدین به‌جای جملاتی مانند «چرا درس نمی‌خوانی؟» یا «اگر درس نخوانی، آینده‌ات خراب می‌شود»، زمانی را برای گفت‌وگو انتخاب کنند که نوجوان آرامش بیشتری دارد. هدف این گفت‌وگو باید کمک به نوجوان برای فکرکردن درباره اهداف و تصمیم‌های خودش باشد، نه وادارکردن او به پذیرش دیدگاه والدین.
او استفاده از روش پرسشگری سقراطی را یکی از راهکارهای پیشنهادی دانست؛ روشی که در آن به‌جای ارائه پاسخ‌های آماده، با طرح پرسش‌های هدفمند به فرد کمک می‌شود خودش درباره مسئله فکر کند. برای مثال، والدین می‌توانند بپرسند:
- به نظرت شیوه فعلی درس خواندنت چه تأثیری بر آینده‌ات دارد؟
- برای رسیدن به هدفی که در نظر داری، چه برنامه‌ای داری؟
- فکر می‌کنی چه تغییری می‌تواند درس خواندن را برایت آسان‌تر کند؟
به گفته این روان‌شناس، چنین پرسش‌هایی می‌توانند نوجوان را به بررسی انتخاب‌های خود تشویق کنند و زمینه رشد مهارت‌هایی مانند تفکر انتقادی و تصمیم‌گیری را فراهم آورند.
اهداف درسی بزرگ را به قدم‌های کوچک تقسیم کنید
یکی دیگر از راهکارهای پیشنهادی عبدالوند، کاهش فشار روانی از طریق تقسیم اهداف بزرگ تحصیلی به فعالیت‌های کوچک‌تر و دست‌یافتنی است. وقتی نوجوان با حجم زیادی از درس‌ها و تکالیف روبه‌رو می‌شود، ممکن است انجام آن‌ها دشوار و طاقت‌فرسا به نظر برسد.
برای مدیریت بهتر این وضعیت، می‌توان از نوجوان خواست ۲۵ دقیقه مطالعه کند و سپس استراحت کوتاهی داشته باشد. پس از استراحت نیز می‌تواند مطالعه را از سر بگیرد. این شیوه به تقسیم فعالیت‌ها به بخش‌های قابل‌مدیریت کمک می‌کند و ممکن است شروع درس خواندن را آسان‌تر سازد.
البته برنامه مطالعه باید با سن، شرایط درسی، توانایی تمرکز و نیازهای فردی نوجوان متناسب باشد؛ هدف از تنظیم برنامه، ایجاد نظم و کاهش فشار است، نه تحمیل یک الگوی ثابت به همه دانش‌آموزان.
درس خواندن را به علایق نوجوان پیوند دهید
عبدالوند پیوند دادن یادگیری با علایق واقعی نوجوان را نیز در تقویت انگیزه درونی مؤثر دانست. به گفته او، اگر نوجوان به فناوری، هنر یا فعالیت‌های عملی علاقه دارد، والدین می‌توانند کاربرد آموخته‌های درسی را در این زمینه‌ها برای او روشن کنند.
برای نمونه، نشان‌دادن ارتباط مفاهیم علمی با ساخت ابزار، فعالیت‌های فنی یا حل مسائل روزمره می‌تواند به نوجوان کمک کند کاربرد یادگیری را در زندگی واقعی بهتر درک کند. در چنین رویکردی، درس خواندن تنها به انجام تکلیف یا کسب نمره محدود نمی‌شود، بلکه فرصتی برای دنبال‌کردن علایق و دستیابی به اهداف شخصی خواهد بود.
مسئولیت‌پذیری بدون سرزنش و تحقیر
این مدرس آموزش خانواده تأکید کرد که والدین باید به نوجوانان اجازه دهند مسئولیت پیامدهای طبیعی تصمیم‌های خود را بپذیرند. اگر نوجوان برای امتحانی آماده نشده یا تکالیفش را انجام نداده است، می‌توان از او انتظار داشت متناسب با سن و شرایطش با معلم گفت‌وگو کند و برای جبران کوتاهی خود برنامه‌ریزی کند.
بااین‌حال، مسئولیت‌پذیری نباید با سرزنش، تحقیر یا رهاکردن نوجوان بدون حمایت اشتباه گرفته شود. والدین می‌توانند ضمن حفظ چارچوب‌ها و انتظارات منطقی، به فرزند خود فرصت دهند پیامدهای انتخاب‌هایش را بشناسد و برای اصلاح شرایط اقدام کند.
ارزش نوجوان را به نمرات او گره نزنید
یکی از نکات مهم در تربیت نوجوانان، جداکردن ارزشمندی فرد از عملکرد تحصیلی اوست. عبدالوند تأکید کرد که نوجوان باید بداند فارغ از نتیجه امتحانات و نمراتش، برای خانواده ارزشمند و دوست‌داشتنی است.
والدین می‌توانند میان شخصیت فرزند و رفتار او تفاوت قائل شوند؛ یعنی محبت و پذیرش خود را حفظ کنند، اما در صورت لزوم با برخی رفتارهای او مخالفت داشته باشند. برای مثال، می‌توان از نوجوان حمایت عاطفی کرد و هم‌زمان درباره انجام‌ندادن تکالیف یا بی‌توجهی به مسئولیت‌های درسی با او گفت‌وگو کرد.
به گفته این مشاور خانواده، محبت نباید به کسب نمره‌های بالا یا موفقیت در امتحانات مشروط شود. چنین رویکردی می‌تواند به کاهش فشار و تعارض در رابطه والدین و فرزندان کمک کند و زمینه امن‌تری برای گفت‌وگو درباره مشکلات تحصیلی فراهم آورد.
تغییر از والدین آغاز می‌شود
عبدالوند در پایان تأکید کرد که کمک به موفقیت تحصیلی نوجوانان تنها با افزایش نظارت و تکرار توصیه‌ها محقق نمی‌شود. والدین لازم است شیوه برخورد خود را نیز بررسی کنند و به‌جای افزایش فشار و تنش، شرایطی فراهم آورند که فرزندان با احساس امنیت، استقلال و مسئولیت‌پذیری بیشتری مسیر تحصیل خود را دنبال کنند.
بر این اساس، گفت‌وگوی محترمانه، هدف‌گذاری واقع‌بینانه، توجه به علایق نوجوان، واگذاری مسئولیت متناسب با سن و حفظ محبت بدون وابسته‌کردن آن به نمرات، از جمله راهکارهایی هستند که خانواده‌ها می‌توانند برای کاهش تنش‌های تحصیلی در نظر بگیرند.
برای دنبال‌کردن تازه‌ترین اخبار و مطالب حوزه روان‌شناسی، خانواده و تربیت فرزندان، به آماج مراجعه کنید.
