به گزارش آماج، نتایج یک پژوهش جدید نشان می‌دهد که تجربه کوتاه‌مدت شادی ممکن است نگرش افراد به تنوع اجتماعی را مثبت‌تر کند؛ درحالی‌که احساس شگفتی و حیرت، برخلاف انتظار پژوهشگران، تأثیر قابل‌اندازه‌گیری بر پذیرش گروه‌های مختلف اجتماعی نداشته است. این مطالعه که در نشریه International Journal of Psychology منتشر شده، نقش احساسات مثبت را در نگرش به فراگیری اجتماعی، تفاوت‌های فرهنگی و نابرابری میان گروه‌ها بررسی کرده است.
چرا پژوهشگران شادی و شگفتی را مقایسه کردند؟
شگفتی یا حیرت عمیق، احساسی است که هنگام مواجهه با پدیده‌هایی عظیم و غیرمعمول، مانند آسمان پرستاره، رشته‌کوه‌های باشکوه یا تصاویر فرود انسان روی ماه، تجربه می‌شود. این احساس می‌تواند توجه فرد را از خودش دور کند و باعث شود جهان را به‌صورت مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته‌تر ببیند.
به همین دلیل، پژوهشگران پیش‌تر احتمال داده بودند که تجربه شگفتی بتواند پذیرش دیگران را افزایش دهد و نگرش مثبت‌تری نسبت به گروه‌های قومی و فرهنگی متفاوت ایجاد کند. مطالعات قبلی نیز نشان داده بودند که محرک‌های برانگیزاننده شگفتی ممکن است رفتارهای نوع‌دوستانه، مانند بخشندگی و کمک به دیگران، را تقویت کنند.
در پژوهش جدید، شادی به‌عنوان یک احساس مثبت برای مقایسه انتخاب شد. شادی نیز می‌تواند همکاری و پیوند اجتماعی را تقویت کند، اما محققان انتظار داشتند شگفتی به دلیل کاهش توجه به خود و افزایش احساس ارتباط با چیزی بزرگ‌تر، تأثیر بیشتری بر پذیرش تنوع داشته باشد.
آزمایش روی بیش از ۳ هزار نفر
تیم پژوهشی به سرپرستی ینس اگرستروم، استاد روان‌شناسی دانشگاه لینائوس سوئد، ۳۱۹۶ بزرگسال را از طریق پلتفرم پژوهشی آنلاین Prolific جذب کرد. میانگین سنی شرکت‌کنندگان حدود ۴۰ سال بود و افراد به‌صورت تصادفی در سه گروه قرار گرفتند.
هر گروه یک ویدئوی ۲۸ ثانیه‌ای تماشا کرد:
- گروه شگفتی: تصاویر باشکوهی از کیهان، مناظر گسترده طبیعی و فرود مأموریت آپولو ۱۱ روی ماه را همراه با موسیقی حماسی مشاهده کرد.
- گروه شادی: صحنه‌هایی شاد از بازی کودکان و جشن تولد را با موسیقی شاد تماشا کرد.
- گروه کنترل: تصاویر روزمره افرادی را دید که مشغول مطالعه یا نوشیدن قهوه بودند؛ این تصاویر با صدای پس‌زمینه خنثی همراه بود.
پس از تماشای ویدئوها، شرکت‌کنندگان سه پرسش‌نامه را تکمیل کردند. این پرسش‌نامه‌ها نگرش عمومی به تنوع، خستگی یا دل‌زدگی از تلاش‌های مربوط به فراگیری اجتماعی و «گرایش به سلطه اجتماعی» را می‌سنجیدند. مورد آخر نشان می‌دهد فرد تا چه اندازه سلسله‌مراتب میان گروه‌ها و برتری برخی گروه‌ها بر دیگران را می‌پذیرد.
شادی چه تأثیری بر نگرش به تنوع داشت؟
نتایج نشان داد تماشای ویدئوی شگفتی، در هیچ‌یک از سه شاخص، تفاوت آماری معناداری در مقایسه با گروه کنترل ایجاد نکرد. به بیان دیگر، این تجربه کوتاه نتوانست نگرش شرکت‌کنندگان به تنوع اجتماعی را به‌طور قابل‌اندازه‌گیری تغییر دهد.
در مقابل، گروهی که ویدئوی شادی‌آور را تماشا کرده بود، در هر سه شاخص روندی مثبت‌تر نشان داد:
- نگرش به تنوع: میانگین امتیاز گروه کنترل در مقیاس شش‌درجه‌ای حدود ۴٫۶ بود. امتیاز گروه شادی حدود ۰٫۰۸ واحد بیشتر ثبت شد.
- خستگی از تنوع: میانگین گروه کنترل در مقیاس پنج‌درجه‌ای حدود ۲٫۱ بود و گروه شادی به‌طور متوسط ۰٫۱۰ واحد امتیاز پایین‌تری داشت؛ یعنی نشانه‌های کمتری از دل‌زدگی نسبت به تلاش‌های فراگیری اجتماعی نشان داد.
- گرایش به سلطه اجتماعی: میانگین گروه کنترل در مقیاس شش‌درجه‌ای حدود ۲٫۴ بود و امتیاز گروه شادی ۰٫۱۵ واحد پایین‌تر ثبت شد؛ نتیجه‌ای که با تمایل کمتر به سلسله‌مراتب و نابرابری میان گروه‌ها سازگار است.
مقایسه مستقیم دو گروه نیز نشان داد نگرش به تنوع در گروه شادی مثبت‌تر از گروه شگفتی بود. تفاوت در گرایش به سلطه اجتماعی به سطح معناداری آماری نرسید و دو گروه از نظر خستگی از تنوع نیز تفاوت قابل‌اتکایی نداشتند. نتایج کلی پس از در نظر گرفتن سن و جنسیت و حذف افرادی که پرسش‌نامه را با سرعت غیرمعمول تکمیل کرده بودند نیز حفظ شد.
چرا شگفتی برخلاف انتظار عمل کرد؟
پژوهشگران چند توضیح احتمالی برای نبود تأثیر شگفتی مطرح کرده‌اند. یکی از این توضیحات آن است که شگفتی احساسی پیچیده است و لزوماً به افزایش کنجکاوی یا پذیرش دیگران منجر نمی‌شود. هرچند ویدئوی مورد استفاده ترس چندانی ایجاد نکرد، تا حدی با احساس غافلگیری همراه بود؛ واکنشی که ممکن است به‌جای گشودگی ذهنی، فرد را به جست‌وجوی نظم و معنا سوق دهد.
احتمال دیگر این است که ویدئو نتوانسته باشد احساس «کوچک‌شدن خود» را به‌اندازه کافی برانگیزد؛ احساسی که در برخی نظریه‌ها یکی از عوامل اصلی آثار اجتماعی شگفتی به شمار می‌رود. بااین‌حال، پژوهشگران در آزمایش اصلی احساسات شرکت‌کنندگان را پس از تماشای ویدئو مستقیماً اندازه‌گیری نکردند.
در یک پیش‌آزمون با حضور ۱۲۵ نفر، ویدئوی شگفتی تقریباً به همان اندازه احساس شگفتی ایجاد کرده بود که ویدئوی دیگر شادی ایجاد می‌کرد. بنابراین، ضعیف‌بودن محرک عاطفی به‌تنهایی توضیح روشنی برای تفاوت نتایج نیست.
آیا شادی می‌تواند پیش‌داوری را در زندگی واقعی کاهش دهد؟
اگرستروم و همکارانش احتمال می‌دهند شادی از طریق تقویت پیوند اجتماعی، همکاری و توجه به دیگران، نگرش مثبت‌تری به تنوع ایجاد کند. بااین‌حال، این سازوکار در مطالعه حاضر مستقیماً آزمایش نشده است و برای تأیید آن به پژوهش‌های بیشتر نیاز داریم.
اندازه اثرهای مشاهده‌شده نیز کوچک بود. این موضوع اهمیت دارد، زیرا تغییر در پاسخ به پرسش‌نامه لزوماً به معنای تغییر رفتار واقعی افراد نیست. مشخص نیست اثر شادی پس از پایان آزمایش چه مدت باقی می‌ماند یا آیا در موقعیت‌هایی مانند محیط کار، مدرسه و تعامل با گروه‌های متفاوت نیز دیده می‌شود.
اوا پالیکوت، پژوهشگر مؤسسه روان‌شناسی آکادمی علوم لهستان که در این مطالعه مشارکت نداشت، تأکید کرده است که نمی‌توان از این نتایج نتیجه گرفت افراد شادتر در زندگی روزمره الزاماً پذیرش بیشتری نسبت به تنوع دارند. این آزمایش تنها تأثیر یک احساس کوتاه‌مدت را بر نگرش‌های گزارش‌شده بلافاصله پس از تماشای ویدئو بررسی کرده است.
همچنین، شرکت‌کنندگان از ابتدا گرایش نسبتاً کمی به سلطه اجتماعی داشتند؛ عاملی که فضای کاهش بیشتر امتیازها را محدود می‌کرد. افزون بر این، نتایج یک آزمایش به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری قطعی کافی نیستند و باید در پژوهش‌های مستقل تکرار شوند.
گام بعدی پژوهش‌ها چیست؟
پژوهشگران قصد دارند در مطالعات آینده، تأثیر شادی و شگفتی را بر رفتارهای واقعی مرتبط با تنوع اجتماعی بررسی کنند؛ برای مثال، اینکه آیا محیط کاری شادتر می‌تواند با کاهش پیش‌داوری همراه باشد یا خیر. بررسی تفاوت‌های فرهنگی نیز اهمیت دارد، زیرا شادی و احساسات مثبت در همه جوامع معنای یکسانی ندارند و ممکن است پیامدهای اجتماعی متفاوتی داشته باشند.
در مجموع، این مطالعه نشان می‌دهد که حتی یک تجربه کوتاه شادی می‌تواند با نگرش مثبت‌تر به تنوع اجتماعی همراه باشد، اما شگفتی در شرایط آزمایش‌شده چنین اثری نداشت. بااین‌حال، هنوز روشن نیست این تغییرات کوچک تا چه اندازه پایدارند و آیا به رفتارهای فراگیرتر و کاهش تبعیض در دنیای واقعی منجر می‌شوند.
این پژوهش با عنوان «شادی، نه شگفتی، افراد را به تنوع‌پذیری بیشتر سوق می‌دهد» به قلم ینس اگرستروم، مگنوس کارلسون و تووه نیلسون منتشر شده است. برای دنبال‌کردن تازه‌ترین خبرهای روان‌شناسی، علوم شناختی و پژوهش‌های علمی، به آماج مراجعه کنید.
