به گزارش آماج، مجموعه مستند ۱۳ قسمتی «نقش لعاب» با تمرکز بر تاریخ کاشی‌کاری ایران از دوران باستان تا پایان دوره قاجار، به‌زودی از شبکه مستند پخش می‌شود. این مجموعه به بررسی تحولات زیبایی‌شناختی، فنون ساخت و مفاهیم فرهنگی و تاریخی نهفته در آثار لعابدار ایران می‌پردازد.
میلاد شاه‌جانی، فارغ‌التحصیل رشته گرافیک و مستندساز، در گفت‌وگو با میراث‌آریا با اشاره به اهمیت کاشی در تاریخ هنر ایران گفت: کاشی‌ها در دوره‌های مختلف تنها عناصر تزئینی نبوده‌اند، بلکه در بسیاری از موارد پیام‌ها و مفاهیم فرهنگی و تاریخی را نیز منتقل می‌کرده‌اند.
سه بُعد مهم هنر کاشی‌کاری ایران
شاه‌جانی درباره ایده ساخت مجموعه «نقش لعاب» توضیح داد که کاشی در تاریخ هنر ایران از سه جنبه اهمیت دارد: زیبایی‌شناسی، فنون و تکنیک‌های ساخت و همچنین معنا و پیام‌های فرهنگی و تاریخی.
به گفته این مستندساز، جلوه‌های بصری کاشی‌کاری همگام با تحولات هنر ایران در طول تاریخ تغییر کرده و تکامل یافته‌اند. از سوی دیگر، شیوه‌های ساخت کاشی نیز از آجرهای لعابدار دوران پیش از اسلام، از جمله نمونه‌های قلایچی بوکان و شوش هخامنشی، تا آثار دوره اسلامی، مسیر متنوعی از تحول را پشت سر گذاشته‌اند.
او با اشاره به گسترش تکنیک‌های مختلف در دوره‌های تاریخی افزود: از اواخر دوره سلجوقی، کاشی زرین‌فام به‌عنوان یکی از فنون شاخص کاشی‌سازی مطرح شد و در دوره ایلخانی به اوج شکوه رسید. در دوره تیموری، کاشی معرق گسترش یافت و به اوج رسید؛ در عصر صفوی، کاشی هفت‌رنگ رواج بیشتری پیدا کرد و در دوره قاجار نیز تکنیک زیرلعابی جایگاه برجسته‌ای داشت.
کاشی‌ها؛ حاملان پیام‌های تاریخی و فرهنگی
شاه‌جانی سومین جنبه اهمیت کاشی را محتوای معنایی آن دانست و توضیح داد که نقش‌ها و آثار لعابدار در دوره‌های مختلف می‌توانستند حامل مفاهیم مشخصی باشند. او با اشاره به نقوش مربوط به تمدن مانایی گفت برخی شواهد نشان می‌دهند که با از میان رفتن معنا یا موضوعیت یک نقش، امکان حذف آن نیز وجود داشته است.
به گفته او، کتیبه‌های موجود در بناهای عمومی و تاریخی اطلاعاتی درباره سازندگان بناها و پادشاهان دوره‌های مختلف ارائه می‌کنند. در برخی آثار نیز چهره‌های بانفوذ در قالب شخصیت‌های شناخته‌شده فرهنگ ایرانی، مانند رستم، به تصویر کشیده شده‌اند؛ تصاویری که می‌توانستند برای حاکمان و مردم حامل پیام باشند. یکی از قسمت‌های مجموعه «نقش لعاب» به این موضوع اختصاص دارد.
روایتی متفاوت برای معرفی هنر به مخاطب عمومی
این مستندساز با اشاره به اهمیت پیوند پژوهش و روایت در ساخت مستند گفت که وظیفه مستندساز تنها گردآوری اطلاعات علمی نیست، بلکه باید یافته‌های پژوهشی را به زبانی ساده و جذاب تبدیل کند تا مخاطب عمومی بتواند با موضوع ارتباط برقرار کند.
او برای روایت «نقش لعاب» از شیوه اول‌شخص استفاده کرده و هر قسمت را به موضوعی مشخص اختصاص داده است. در این شیوه، عنصری نزدیک به موضوع هر قسمت روایت را بر عهده می‌گیرد؛ برای مثال، در بخش مربوط به کاشی زرین‌فام، آتش روایتگر است و در قسمت کتیبه‌ها، خط سخن می‌گوید. در بخشی دیگر نیز شخصیت رستم وارد روایت می‌شود.
به گفته شاه‌جانی، این شیوه تلاش می‌کند موضوعات تاریخی و هنری را از زاویه‌ای متفاوت و ملموس‌تر به مخاطب معرفی کند و زمینه ارتباط بهتر او با جزئیات هنر کاشی‌کاری را فراهم آورد.
نمایش جزئیات کاشی‌ها با تصویربرداری ماکرو
شاه‌جانی درباره شیوه تصویربرداری این مجموعه توضیح داد که مخاطبان معمولاً کاشی‌ها را از فاصله دور، برای نمونه روی گنبد مساجد، مشاهده می‌کنند و حتی در موزه‌ها نیز ممکن است فرصت دیدن دقیق همه جزئیات آثار را نداشته باشند.
او افزود که در «نقش لعاب» از لنز ماکرو برای ثبت نمای نزدیک کاشی‌ها استفاده شده است؛ روشی که امکان مشاهده ظرافت‌ها و جزئیاتی را فراهم می‌کند که شاید در نگاه معمول از چشم مخاطب دور بمانند.
بازخوانی هنرهای سنتی برای جلوگیری از فراموشی
این مستندساز با تأکید بر نقش بازخوانی در حفظ هنرهای سنتی گفت احیای این هنرها بدون توجه مستمر به آن‌ها امکان‌پذیر نیست. به اعتقاد او، مجموعه «نقش لعاب» می‌تواند نگاه مخاطب را به جزئیات کاشی‌کاری جلب کند و او را به تأمل بیشتر هنگام مواجهه با این آثار ترغیب کند.
شاه‌جانی با اشاره به سرعت تغییرات زندگی معاصر و دشواری تداوم برخی فنون سنتی بیان کرد که تولید آثاری مانند کاشی زرین‌فام و قاب‌های کاشی داستانی، به دلیل زمان‌بر بودن و هزینه بالای ساخت، با محدودیت‌هایی روبه‌روست و سفارش چنین آثاری از سوی اشخاص کمتر شده است.
او همچنین به نقش سفارش‌های بزرگ در تداوم هنرهای تاریخی اشاره کرد و گفت دولت‌ها و نهادهای حاکمیتی در دوره‌های مختلف سهم مهمی در سفارش آثار هنری داشته‌اند. به باور او، پروژه‌های فرهنگی می‌توانند فرصتی برای استفاده دوباره از هنرها و فنون سنتی در معرض فراموشی فراهم کنند.
مجموعه مستند «نقش لعاب» تازه‌ترین اثر میلاد شاه‌جانی در حوزه مستندسازی میراث فرهنگی و هنری است. او پیش از این مستند «آواز پنهان آن کتاب» را با موضوع شاهنامه بایسنغری ساخته و اکنون نیز روی مستندی درباره تاریخ گچ‌بری در ایران کار می‌کند.
برای خواندن تازه‌ترین اخبار فرهنگ، هنر و میراث تاریخی ایران، به آماج مراجعه کنید.
