به گزارش آماج، احتمال اختلال در کابل‌های زیردریایی اینترنت در خلیج فارس، بار دیگر اهمیت زیرساخت‌های ارتباطی و مسیرهای جایگزین انتقال داده را برجسته کرده است. در حالی که برخی تحلیل‌ها از آسیب‌پذیری مشترک کشورهای منطقه در صورت قطع این کابل‌ها سخن می‌گویند، تفاوت در معماری شبکه‌های ارتباطی ایران و قطر می‌تواند پیامدهای متفاوتی برای این دو کشور رقم بزند.
بر اساس تحلیل منتشرشده، قطر برای اتصال به شبکه جهانی اینترنت وابستگی قابل‌توجهی به مسیرهای دریایی دارد، در حالی که ایران از ارتباطات فیبر نوری زمینی در مرزهای شمالی و غربی نیز بهره می‌برد. با این حال، میزان دقیق این وابستگی‌ها و ظرفیت مسیرهای جایگزین، به داده‌های فنی و عملیاتی مستقلی نیاز دارد و نمی‌توان صرفاً بر اساس معماری کلی شبکه، از مصونیت کامل یک کشور یا فروپاشی حتمی کشور دیگر سخن گفت.
کابل‌های زیردریایی؛ شریان حیاتی اینترنت جهانی
بخش عمده ارتباطات بین‌المللی اینترنت از طریق کابل‌های فیبر نوری زیردریایی انجام می‌شود. این کابل‌ها با انتقال حجم عظیمی از داده‌ها، زیرساخت اصلی ارتباطات دیجیتال، خدمات ابری، تراکنش‌های مالی و ارتباطات میان مراکز داده در کشورهای مختلف را تشکیل می‌دهند.
منطقه خلیج فارس، دریای عمان، دریای سرخ و تنگه باب‌المندب به دلیل قرار گرفتن در مسیر تعدادی از کابل‌های مهم ارتباطی، از اهمیت راهبردی برخوردارند. آسیب به چند مسیر در یک محدوده جغرافیایی می‌تواند ظرفیت انتقال داده را کاهش دهد، تأخیر ارتباطی را افزایش دهد و فشار بیشتری بر مسیرهای جایگزین وارد کند.
سیستم‌هایی مانند SEA-ME-WE، AAE-1، FALCON و GBI از جمله شبکه‌های کابل زیردریایی مرتبط با منطقه هستند. تمرکز زیرساخت‌های ارتباطی در گذرگاه‌های محدود دریایی، ریسک اختلال هم‌زمان در چند مسیر را افزایش می‌دهد؛ هرچند میزان اثرگذاری هر حادثه به محل آسیب، ظرفیت باقی‌مانده شبکه و امکان تغییر مسیر ترافیک بستگی دارد.
تفاوت ساختار اینترنت ایران و قطر
وابستگی قطر به مسیرهای دریایی
اقتصاد دیجیتال قطر، مانند دیگر کشورهای منطقه، به ارتباطات بین‌المللی پرسرعت و پایدار وابسته است. خدمات بانکی، مراکز داده، رایانش ابری، شبکه‌های مخابراتی و پروژه‌های مرتبط با هوش مصنوعی برای تبادل داده با شبکه‌های جهانی به زیرساخت ارتباطی مطمئن نیاز دارند.
قطع کابل‌های زیردریایی می‌تواند دسترسی قطر به بخشی از ظرفیت بین‌المللی اینترنت را محدود کند و در صورت نبود مسیرهای پشتیبان کافی، بر کیفیت خدمات دیجیتال و فعالیت مراکز داده اثر بگذارد. با این حال، میزان خسارت به تعداد مسیرهای مستقل، ظرفیت عملیاتی آن‌ها و توانایی اپراتورها برای انتقال ترافیک وابسته است؛ بنابراین، توصیف چنین رخدادی به‌عنوان خاموشی کامل و قطعی اقتصاد دیجیتال، بدون اطلاعات تکمیلی دقیق نیست.
مسیرهای زمینی؛ مزیت بالقوه ایران
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و مرزهای زمینی متعدد، امکان اتصال به شبکه‌های ارتباطی کشورهای همسایه از طریق فیبر نوری زمینی را دارد. مسیرهایی که از کشورهای شمالی و غربی عبور می‌کنند، می‌توانند در صورت اختلال در کابل‌های دریایی، بخشی از ترافیک بین‌المللی را منتقل کنند.
در این معماری، قطع مسیرهای ارتباطی در خلیج فارس لزوماً به معنای قطع کامل اینترنت بین‌المللی ایران نیست؛ اما می‌تواند موجب کاهش ظرفیت قابل‌استفاده، افزایش تأخیر، ازدحام شبکه و افت کیفیت خدمات شود. عملکرد واقعی مسیرهای جایگزین نیز به ظرفیت آزاد آن‌ها، توافق‌های ترانزیتی، وضعیت شبکه کشورهای همسایه و سیاست‌های مدیریت ترافیک بستگی دارد.
از همین رو، وجود مسیرهای زمینی را باید یک مزیت بالقوه برای افزایش تاب‌آوری شبکه دانست، نه تضمینی برای بی‌اثر ماندن اختلال‌های گسترده منطقه‌ای.
نقش مسیر EPEG و اتصال ایران به اروپا
یکی از مسیرهای مهم فیبر نوری زمینی در منطقه، سامانه EPEG یا دروازه اکسپرس اروپا ـ پارس است. این شبکه با عبور از چند کشور، ارتباط میان بخش‌هایی از اروپا، روسیه، ایران و عمان را فراهم می‌کند و می‌تواند در تنوع‌بخشی به مسیرهای انتقال داده نقش داشته باشد.
وجود چنین کریدورهایی از نظر کاهش وابستگی به برخی گذرگاه‌های دریایی اهمیت دارد؛ با این حال، ظرفیت طراحی‌شده یک مسیر با ظرفیت فعال و قابل‌استفاده آن در شرایط بحران یکسان نیست. برای ارزیابی میزان پشتیبانی این شبکه از اینترنت ایران، باید ظرفیت عملیاتی، میزان استفاده موجود و امکان افزایش انتقال داده در زمان اختلال مشخص باشد.
همچنین اتصال‌های زمینی به کشورهای همسایه به معنای حذف ریسک نیست؛ زیرا قطعی فیبر نوری، محدودیت‌های فنی، مشکلات امنیتی یا اختلال در شبکه کشورهای واسط می‌تواند بر این مسیرها نیز اثر بگذارد.
آیا اینترنت ماهواره‌ای می‌تواند جایگزین کابل‌ها شود؟
اینترنت ماهواره‌ای، از جمله سامانه‌های مدار پایین، می‌تواند در شرایط اضطراری برای حفظ ارتباطات برخی کاربران، سازمان‌ها و خدمات حیاتی مفید باشد. این فناوری به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که دسترسی زمینی یا ارتباطات ثابت با اختلال روبه‌رو شده باشد.
با این حال، مقایسه اینترنت ماهواره‌ای با کابل‌های زیردریایی باید با توجه به مقیاس ظرفیت انجام شود. یک اتصال ماهواره‌ای برای استفاده خانگی یا پشتیبانی از برخی ارتباطات سازمانی مناسب است، اما جایگزینی کامل ظرفیت چندترابیتی شبکه‌های بین‌المللی و نیازهای گسترده مراکز داده، مستلزم زیرساختی بسیار بزرگ‌تر است.
در نتیجه، اینترنت ماهواره‌ای را بهتر است یکی از ابزارهای پشتیبان در برنامه‌های تاب‌آوری ارتباطی دانست، نه جایگزینی مستقیم برای تمام زیرساخت فیبر نوری یک کشور.
مسیرهای جایگزین قطر و چالش‌های آن‌ها
ایجاد مسیرهای زمینی از طریق کشورهای همسایه می‌تواند وابستگی قطر به برخی مسیرهای دریایی را کاهش دهد. شبکه‌های منطقه‌ای و کریدورهای انتقال داده از طریق عربستان، عراق و ترکیه از جمله گزینه‌هایی هستند که می‌توانند در تنوع‌بخشی به ارتباطات بین‌المللی نقش داشته باشند.
با این حال، کارآمدی این مسیرها به ظرفیت واقعی، تعداد اتصال‌های مستقل، دسترسی به شبکه‌های بین‌المللی و شرایط امنیتی کشورهای واقع در مسیر بستگی دارد. اگر بخش بزرگی از ترافیک به یک مسیر زمینی محدود منتقل شود، ازدحام شبکه و کاهش کیفیت ارتباطات نیز محتمل خواهد بود.
بنابراین، تاب‌آوری دیجیتال تنها به داشتن یک مسیر جایگزین وابسته نیست؛ تنوع جغرافیایی، ظرفیت مازاد، استقلال مسیرها از یکدیگر و آمادگی برای مدیریت بحران نیز اهمیت اساسی دارند.
چالش تعمیر کابل‌ها در شرایط بحرانی
آسیب فیزیکی به کابل‌های زیردریایی ممکن است به سرعت برطرف نشود. تعمیر این زیرساخت‌ها به کشتی‌های تخصصی، تجهیزات فنی، شناسایی دقیق محل قطعی، مجوزهای لازم و شرایط مناسب برای فعالیت در دریا نیاز دارد.
در مناطق پرتنش، خطرهای امنیتی، محدودیت‌های بیمه‌ای و دشواری دسترسی کشتی‌های تعمیراتی می‌توانند زمان بازیابی ارتباطات را افزایش دهند. به همین دلیل، آثار اختلال تنها به لحظه قطع کابل محدود نمی‌شود و مدت‌زمان تعمیر نیز در میزان خسارت نقش مهمی دارد.
تجربه اختلال‌های گزارش‌شده در کابل‌های دریای سرخ نشان داده است که تعمیر زیرساخت‌های آسیب‌دیده در مناطق ناامن می‌تواند با تأخیر روبه‌رو شود. با این حال، مدت تعمیر هر حادثه به شرایط فنی و امنیتی همان مورد بستگی دارد و نمی‌توان یک بازه زمانی ثابت را برای تمام قطعی‌ها در نظر گرفت.
کابل‌های اینترنت و اهمیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز
تمرکز مسیرهای انتقال داده در گذرگاه‌های راهبردی، اهمیت ژئوپلیتیکی کابل‌های زیردریایی را افزایش داده است. این زیرساخت‌ها علاوه بر نقش اقتصادی، با موضوع امنیت ارتباطات، پایداری خدمات دیجیتال و رقابت بر سر مسیرهای ترانزیت داده نیز ارتباط دارند.
در بحث مدیریت و تعمیر کابل‌ها، موضوعاتی مانند صلاحیت‌های حقوقی کشورها، مقررات بین‌المللی دریاها و آزادی عبور کابل‌های ارتباطی مطرح است. هرگونه طرح برای اعمال محدودیت یا دریافت عوارض از مسیرهای ارتباطی باید در چارچوب حقوق بین‌الملل و مقررات مرتبط بررسی شود و نمی‌توان صرفاً بر اساس اهمیت راهبردی یک گذرگاه، درباره امکان حقوقی اجرای آن نتیجه‌گیری قطعی کرد.
جمع‌بندی؛ تاب‌آوری شبکه به تنوع مسیرها بستگی دارد
اختلال در کابل‌های زیردریایی خلیج فارس می‌تواند بر ارتباطات بین‌المللی کشورهای منطقه اثر بگذارد، اما شدت پیامدها برای همه کشورها یکسان نخواهد بود. میزان وابستگی به مسیرهای دریایی، ظرفیت اتصال‌های زمینی، امکان تغییر مسیر ترافیک و سرعت تعمیر زیرساخت‌ها از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده هستند.
شبکه‌های زمینی ایران می‌توانند در کاهش اثر برخی اختلال‌های دریایی نقش داشته باشند، اما این مزیت به ظرفیت واقعی و دسترس‌پذیری مسیرهای جایگزین وابسته است. در مقابل، قطر نیز با توسعه اتصال‌های زمینی و تنوع‌بخشی به مسیرهای بین‌المللی می‌تواند بخشی از ریسک خود را کاهش دهد.
در نهایت، هیچ زیرساخت ارتباطی در برابر همه سناریوهای بحران مصون نیست. سرمایه‌گذاری در مسیرهای مستقل، افزایش ظرفیت پشتیبان، تقویت امنیت کابل‌ها و برنامه‌ریزی برای تعمیر سریع، مهم‌ترین ابزارهای کاهش آسیب‌پذیری اینترنت در منطقه به شمار می‌روند. برای دنبال کردن تازه‌ترین گزارش‌ها و تحلیل‌های فناوری و ارتباطات، به آماج مراجعه کنید.
