طبیعت برای بسیاری از انسانها پناهگاهی برای آرامش، بازیابی انرژی و عبور از بحرانهای زندگی است؛ اما تغییرات اقلیمی باعث شده است همین مکانهای شفابخش به منبعی از نگرانی و اندوه تبدیل شوند. از دست دادن جنگلها، کوهها، رودخانهها و مناظر طبیعی تنها یک خسارت زیستمحیطی نیست؛ بلکه میتواند نوعی سوگ عمیق انسانی ایجاد کند.
به گزارش آماج، پژوهشهای روانشناسی نشان میدهند انسانها پیوندهای عاطفی قدرتمندی با مکانهای خاص ایجاد میکنند و تهدید این مکانها در اثر آتشسوزی، تغییرات آبوهوایی یا تخریب محیطی میتواند احساس غم، اضطراب و فقدان ایجاد کند.
وقتی یک مکان به بخشی از هویت ما تبدیل میشود
روانشناسی مفهومی به نام «دلبستگی به مکان» دارد که به پیوندهای عاطفی انسان با محیطهای خاص اشاره میکند. برخی مکانها تنها یک پسزمینه برای زندگی ما نیستند؛ بلکه بخشی از داستان شخصی ما میشوند.
یک مسیر کوهپیمایی که در دوران سخت زندگی به آن پناه بردهایم، کوهی که تواناییهای جسمی ما را به ما نشان داده، یا دریاچهای که هر تابستان با خانواده به آن بازمیگردیم، همگی میتوانند حامل خاطرات و احساسات عمیق باشند.
به همین دلیل، وقتی چنین مکانهایی در معرض نابودی قرار میگیرند، واکنش احساسی ما فقط به از بین رفتن یک منظره نیست؛ بلکه به تهدید بخشی از تجربههای زندگی خود واکنش نشان میدهیم.
سوگ زیستمحیطی؛ اندوه برای طبیعتی که از دست میرود
احساسی که افراد هنگام تهدید یک مکان طبیعی تجربه میکنند، در روانشناسی با مفهوم «سوگ زیستمحیطی» شناخته میشود. این اصطلاح به اندوه ناشی از از دست دادن یا احتمال از دست دادن اکوسیستمها، گونههای جانوری، مناظر طبیعی و شیوههای زندگی مرتبط با محیط اشاره دارد.
این نوع سوگ همیشه پس از نابودی کامل یک مکان اتفاق نمیافتد؛ گاهی حتی ترس از دست دادن یک محیط ارزشمند میتواند احساس غم و اضطراب ایجاد کند.
برای بسیاری از افرادی که ارتباط عمیقی با طبیعت دارند، دیدن نقشههای آتشسوزی، مناطق تخلیهشده یا جنگلهای آسیبدیده دیگر فقط مشاهده یک نقطه روی نقشه نیست؛ بلکه مواجهه با مکانهایی است که خاطرات، تجربهها و بخشی از زندگی آنها را در خود جای دادهاند.
وقتی طبیعتی که آراممان میکرد، اضطرابآور میشود
طبیعت اغلب به عنوان راهی برای کاهش استرس و بهبود سلامت روان شناخته میشود. حضور در فضای باز میتواند افکار اضطرابی را کاهش دهد، احساس شگفتی ایجاد کند و ارتباط انسان با خود، دیگران و جهان اطراف را تقویت کند.
اما تغییرات اقلیمی این رابطه را پیچیدهتر کرده است. اکنون همان مکانی که زمانی برای آرامش به آن پناه میبردیم، ممکن است با نشانههایی از تخریب، آتشسوزی، گرمای شدید یا آلودگی هوا همراه باشد.
این وضعیت میتواند نوعی «اضطراب اقلیمی» ایجاد کند؛ احساسی که شامل نگرانی، ترس، خشم، غم و درماندگی درباره آینده محیط زیست است.
دلتنگی برای مکانی که هنوز وجود دارد
فیلسوف محیطزیست، گلن آلبرشت، مفهوم «سولاستالژی» (Solastalgia) را برای توصیف ناراحتی ناشی از تغییر محیط آشنا معرفی کرد؛ حالتی که فرد در همان مکان زندگی میکند، اما دیگر آن را مانند گذشته احساس نمیکند.
بسیاری از مردم در نقاط مختلف جهان این تجربه را دارند. فصلهایی که زمانی با سفر، کمپینگ، پیادهروی و حضور در طبیعت همراه بود، اکنون ممکن است با هشدارهای آتشسوزی، موج گرما، محدودیتهای دسترسی و نگرانی درباره کیفیت هوا همراه شود.
افرادی که زمان زیادی را در طبیعت میگذرانند، به نوعی شاهدان مستقیم تغییرات اقلیمی هستند. آنها تغییر زمان ذوب برفها، کوچک شدن یخچالهای طبیعی و تبدیل شدن جنگلها به مناطق سوخته را مشاهده میکنند و این پرسش برایشان شکل میگیرد که آیا نسلهای آینده نیز همین مناظر را خواهند دید.
هزینه دوست داشتن طبیعت
دوست داشتن یک مکان بدون خطر نیست. هرچه پیوند عاطفی انسان با طبیعت عمیقتر باشد، احتمال تجربه سوگ در برابر نابودی آن نیز بیشتر میشود.
با این حال، راهحل کاهش این درد، فاصله گرفتن از طبیعت یا بیتفاوت شدن نسبت به آن نیست. این احساسات میتوانند یادآور اهمیت مراقبت از محیط زیست و مشارکت در راهکارهای مقابله با تغییرات اقلیمی باشند.
توجه بیشتر به جزئیات طبیعت، قدردانی از لحظههای حضور در فضای باز و تلاش برای حفاظت از زیستگاهها میتواند رابطه انسان با محیط را عمیقتر کند.
پذیرش سوگ برای مکانهای ارزشمند
وقتی مکانهایی که خاطرات و آرامش ما را در خود جای دادهاند شروع به ناپدید شدن میکنند، طبیعی است که برای آنها سوگواری کنیم. این سوگ نشانه ضعف نیست؛ بلکه نشاندهنده ارتباط عمیق انسان با جهان طبیعی است.
شاید دوست داشتن طبیعت امروز بیش از گذشته به معنای توجه کردن، محافظت کردن و پذیرفتن احساساتی باشد که در مواجهه با تغییرات آن تجربه میکنیم.
برای دنبال کردن تازهترین مطالب علمی، محیطزیستی و روانشناسی، آماج را دنبال کنید.
