به گزارش آماج، پژوهشی تازه از سوی محققان ایرانی و روسی نشان میدهد انباشت زبالههای پلاستیکی در سواحل جنوبی دریای خزر، بهویژه کیسههای پلاستیکی یکبارمصرف، تأثیرات مخربی بر جوامع کفزیان و بهخصوص نماتدها دارد و میتواند تعادل اکوسیستم دریایی این منطقه را تهدید کند.
نتایج این مطالعه که توسط پژوهشگران پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی با همکاری محققان روس انجام شده، برای نخستین بار ارتباط میان زبالههای پلاستیکی بزرگمقیاس (ماکروپلاستیکها) و تغییرات جمعیت نماتدهای ساکن رسوبات ساحلی دریای خزر را بررسی کرده است.
پلاستیک؛ بیش از ۶۰ درصد زبالههای ساحلی خزر
این پژوهش در نشریه معتبر Science of The Total Environment منتشر شده و با نمونهبرداری از ۱۰ ایستگاه در امتداد ۵۰۰ کیلومتر از سواحل جنوبی دریای خزر در استانهای گیلان، مازندران و گلستان انجام شده است.
پژوهشگران در دو فصل تابستان و زمستان سال ۱۴۰۲، بیش از ۱۵ هزار قطعه زباله ساحلی را جمعآوری و دستهبندی کردند. بررسیها نشان داد مواد پلاستیکی، بهویژه کیسههای یکبارمصرف، بیش از ۶۰ درصد کل زبالههای شناساییشده را تشکیل میدهند.
علی مهدینیا، رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی و یکی از نویسندگان این پژوهش، گفت: دریای خزر بهعنوان بزرگترین دریاچه جهان با تهدیدات جدی از جمله آلودگی پلاستیکی مواجه است و نبود مدیریت مؤثر پسماند در بسیاری از شهرهای ساحلی، باعث ورود حجم زیادی از زبالههای پلاستیکی به محیط دریایی میشود.
وی افزود: انجام این پژوهش با همکاری پژوهشگران روس، گامی مهم برای شناخت دقیقتر ابعاد این بحران و ارائه راهکارهای علمی برای مدیریت آن است و میتواند به تدوین سیاستهای مؤثر برای کاهش ورود زبالههای پلاستیکی به دریای خزر کمک کند.
کاهش شدید جمعیت نماتدها بر اثر پوشش پلاستیکی رسوبات
کاظم درویش بسطامی، پژوهشگر پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی و نویسنده مسئول مقاله، نیز گفت: بیش از ۶۰ درصد زبالههای ساحلی را مواد پلاستیکی، بهویژه کیسههای یکبارمصرف تشکیل میدهند و این زبالهها با ایجاد شرایط کماکسیژن در رسوبات، جمعیت نماتدها را بهشدت کاهش میدهند.
نماتدها یا کرمهای لولهای میکروسکوپی، از مهمترین شاخصهای زیستی سلامت رسوبات دریایی هستند و نقش مهمی در چرخه مواد مغذی و زنجیره غذایی موجودات کفزی دارند. کاهش جمعیت این جانداران میتواند پیامدهای گستردهای برای کل اکوسیستم دریای خزر داشته باشد.
نتایج آزمایشگاهی؛ پلاستیک چگونه زیستگاه کفزیان را تغییر میدهد؟
در بخش آزمایشگاهی این تحقیق، پژوهشگران تأثیر مستقیم کیسههای پلاستیکی یکبارمصرف را بر جوامع نماتدها در شرایط کنترلشده بررسی کردند. رسوبات ساحلی از منطقه سیسنگان در مازندران جمعآوری و در آکواریومهای بازسازیشده مورد آزمایش قرار گرفت.
در این آزمایش، بخشی از رسوبات با کیسه پلاستیکی پوشانده شد و بخش دیگر بهعنوان نمونه شاهد بدون پلاستیک باقی ماند. بررسیها در دورههای ۵، ۱۰، ۲۰، ۳۰ و ۴۰ روزه انجام شد.
نتایج نشان داد وجود پلاستیک باعث کاهش شدید پتانسیل اکسایش-کاهش رسوبات و ایجاد شرایط کماکسیژن شد؛ شرایطی که فعالیت زیستی نماتدها را مختل میکند.
پس از ۱۰ روز، تراکم نماتدها در رسوبات دارای پلاستیک به حدود ۱۱ عدد در هر ۱۰ سانتیمتر مربع رسید، در حالی که در نمونههای بدون پلاستیک این عدد حدود ۱۱۰ عدد بود؛ یعنی کاهش حدود ۹۰ درصدی جمعیت.
تغییر ساختار زیستی و تغذیهای کفزیان
بررسیهای بیشتر نشان داد آلودگی پلاستیکی تنها باعث کاهش تعداد نماتدها نمیشود، بلکه ساختار جمعیتی آنها را نیز تغییر میدهد. گونههای حساس به کمبود اکسیژن کاهش یافتند و گونههای مقاومتر در محیط آلوده غالب شدند.
همچنین، در مناطق دارای پلاستیک سهم گونههای شکارگر و همهچیزخوار کاهش پیدا کرد و گونههای تغذیهکننده از باکتریها و مواد آلی رسوبی افزایش یافتند؛ تغییری که میتواند بر چرخه مواد مغذی و انتقال انرژی در اکوسیستم دریایی اثر بگذارد.
خزر در برابر بحران زبالههای پلاستیکی
دریای خزر بهعنوان بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان، علاوه بر آلودگی پلاستیکی با تهدیدهایی مانند تغییرات سطح آب و فرسایش ساحلی نیز روبهرو است.
جمعیت بالای سواحل جنوبی خزر و افزایش شمار گردشگران در فصلهای پرتردد، فشار زیادی بر مدیریت پسماند این منطقه وارد میکند. همچنین نبود جزر و مد در دریای خزر باعث میشود زبالههای پلاستیکی مدت طولانیتری در سواحل باقی بمانند و آثار مخرب بیشتری ایجاد کنند.
یافتههای این پژوهش میتواند مبنایی علمی برای تدوین سیاستهای بهتر مدیریت پسماند، کاهش مصرف پلاستیکهای یکبارمصرف و افزایش فرهنگسازی عمومی درباره حفاظت از محیط زیست دریای خزر باشد.
کاظم درویش بسطامی در پایان تأکید کرد: «یافتههای ما زنگ خطری برای مدیران و سیاستگذاران است تا هرچه سریعتر بهفکر تدوین و اجرای قوانین مؤثر برای مدیریت پسماندهای ساحلی، بهویژه در مناطق گردشگری، باشند.»
برای دنبال کردن تازهترین اخبار محیط زیست و گزارشهای علمی، به آماج مراجعه کنید.
