به گزارش آماج؛ فرسودگی روانی فقط مختص بزرگسالانی نیست که تحت فشار کار و مسئولیتهای روزمره قرار دارند. روانشناسان کودک هشدار میدهند فشار تحصیلی، مشکلات خانوادگی، روابط دوستانه، شبکههای اجتماعی و برنامههای بیش از حد فشرده میتوانند کودکان را نیز با استرس و فرسودگی مواجه کنند؛ مشکلی که همیشه بهسادگی قابل تشخیص نیست.
کودکان معمولاً نمیتوانند مانند بزرگسالان درباره خستگی روانی خود صحبت کنند و به همین دلیل، فرسودگی ممکن است بیشتر از طریق تغییر در رفتار، خلقوخو، خواب یا علاقه آنها به فعالیتهای روزمره نمایان شود.
فرسودگی روانی در کودکان چگونه خودش را نشان میدهد؟
پاتریشیا بریتو، روانشناس کودک، میگوید: «دشواری این است که کودکان لزوماً به خانه نمیآیند و نمیگویند که دچار فرسودگی شدهاند. اغلب این وضعیت از طریق رفتارشان بروز میکند.»
به گفته او، یک روز سخت بهتنهایی معمولاً جای نگرانی ندارد؛ اما اگر چند تغییر رفتاری همزمان ظاهر شوند یا برای مدتی ادامه پیدا کنند، بهتر است والدین موضوع را جدیتر بررسی کنند.
۱. تحریکپذیری و واکنشهای احساسی غیرمعمول
اگر کودکی که معمولاً آرام است، ناگهان زودرنج، گریهکننده یا بیش از حد واکنشپذیر شود، ممکن است تحت فشار قرار گرفته باشد.
او گفت: «وقتی کودکان تحت فشار قرار میگیرند، ظرفیت کمتری برای تنظیم احساسات و کنار آمدن با ناکامیهای روزمره دارند. از بیرون ممکن است به نظر برسد که آنها سختگیری میکنند یا بیش از حد واکنش نشان میدهند، در حالی که ممکن است فقط خسته باشند و برای مدیریت همه چیزهایی که از آنها خواسته میشود، با مشکل مواجه شوند.»
۲. از دست دادن علاقه به فعالیتهای موردعلاقه
اگر کودک ناگهان دیگر علاقهای به فوتبال، کلاس هنری، دیدن دوستان یا سرگرمیهایی که قبلاً از آنها لذت میبرد ندارد، این تغییر میتواند قابل توجه باشد.
بریتو توضیح میدهد: «وقتی خسته هستیم، حتی کارهای لذتبخش نیز میتوانند مانند یک تلاش به نظر برسند. همین اتفاق ممکن است برای کودکان رخ دهد. فعالیتی که قبلاً منتظرش بودند، ممکن است به یک تعهد دیگر یا کاری که مجبور به انجامش هستند تبدیل شود.»
البته تغییر علایق در کودکان طبیعی است؛ آنچه اهمیت دارد، کاهش گسترده و غیرمعمول اشتیاق نسبت به فعالیتهایی است که پیشتر برای کودک جذاب بودهاند.
۳. شکایت مداوم از خستگی
فرسودگی روانی میتواند علاوه بر جنبه عاطفی، با خستگی جسمی نیز همراه باشد. ممکن است کودک به اندازه کافی بخوابد اما همچنان صبحها خسته از خواب بیدار شود، شروع روز برایش دشوار باشد یا در طول روز مرتب از خستگی شکایت کند.
البته خستگی مداوم دلایل مختلفی دارد و نباید بلافاصله آن را به فرسودگی روانی نسبت داد. اما اگر خستگی همزمان با تغییرات خلقی، رفتاری، کاهش تمرکز یا افت انگیزه دیده شود، بهتر است مورد توجه قرار گیرد.
۴. تلاش برای فرار از مدرسه یا فعالیتها
گاهی کودکان تمایلی به رفتن به مدرسه یا شرکت در کلاسها ندارند و این موضوع میتواند طبیعی باشد. اما اگر کودک بهطور مکرر از رفتن به مدرسه امتناع کند یا مرتب بخواهد کلاسها و فعالیتهای فوقبرنامه را کنار بگذارد، ممکن است مشکلی در پس این رفتار وجود داشته باشد.
بریتو میگوید: «این موضوع را میتوان بهراحتی به سختگیری یا لجبازی کودک نسبت داد، اما اجتناب کردن اغلب نوعی برقراری ارتباط است.»
او افزود: «کودکان همیشه زبان یا آگاهی عاطفی لازم را ندارند تا بگویند من تحت فشار هستم و در حال حاضر نمیتوانم با این شرایط کنار بیایم. در عوض، ممکن است تلاش کنند خودشان را از چیزی که برایشان بیش از حد سنگین است دور کنند.»
به همین دلیل، بهتر است والدین به جای تمرکز صرف بر رفتار، تلاش کنند دلیل پشت آن را پیدا کنند.
۵. مشکل در تمرکز یا خواب
استرس کوتاهمدت در کودکان طبیعی است، اما فشار طولانیمدت میتواند بر تمرکز، حافظه و تنظیم احساسات اثر بگذارد.
بریتو میگوید: «چیزی که شبیه کمکاری یا بیانگیزگی به نظر میرسد، گاهی میتواند کودکی باشد که از نظر ذهنی خسته شده است.»
در چنین شرایطی ممکن است انجام تکالیف بیشتر از گذشته طول بکشد، کودک فراموشکار یا حواسپرت شود یا هنگام خواب نتواند ذهن خود را آرام کند.
چرا کودکان دچار فرسودگی میشوند؟
فشار تحصیلی، امتحانات، نگرانی درباره موفقیت، مشکلات خانوادگی، دشواری در روابط دوستانه، شبکههای اجتماعی و برنامههای بیش از حد فشرده از جمله عواملی هستند که میتوانند فشار روانی کودک را افزایش دهند.
به گفته این روانشناس، کودکان مانند بزرگسالان به زمانهایی نیاز دارند که در آن هیچ انتظاری از آنها وجود نداشته باشد. بازی کردن، بیحوصلگی، خیالپردازی، استراحت در خانه و حتی نداشتن برنامه مشخص، لزوماً اتلاف وقت نیست؛ بلکه میتواند فرصتی برای بازیابی ذهن و کاهش فشارهای روزمره باشد.
والدین برای کمک به کودک چه کاری میتوانند انجام دهند؟
- به تصویر کلی زندگی کودک توجه کنید و ببینید چه چیزی اخیراً تغییر کرده و این تغییرات چه مدت ادامه داشتهاند.
- در فضایی آرام و بدون قضاوت با کودک صحبت کنید و به او فرصت دهید درباره نگرانیهایش حرف بزند.
- برنامه هفتگی کودک را بررسی کنید و مطمئن شوید زمان آزاد واقعی خارج از مدرسه و کلاسها دارد.
- اگر برنامه کودک بیش از حد فشرده است، تا حد امکان برخی تعهدات را کاهش دهید.
- خواب کافی، وعدههای غذایی منظم، فعالیت بدنی و ارتباط خانوادگی را در اولویت قرار دهید.
- برای لحظات آرام خانوادگی مانند پیادهروی، صرف غذا یا گفتوگوی پیش از خواب زمان اختصاص دهید.
- به جای نگرانی درباره یک روز بد، به تغییرات مداوم در خلقوخو، خواب، اشتها، حضور در مدرسه و علاقه به زندگی روزمره توجه کنید.
چه زمانی باید از متخصص کمک گرفت؟
اگر تغییرات رفتاری و عاطفی کودک ادامهدار، شدیدتر یا نگرانکننده شدهاند، بهتر است والدین با پزشک یا متخصص سلامت روان کودک مشورت کنند. هدف این است که علت اصلی مشکل مشخص شود و کودک بدون برچسبزنی یا سرزنش، حمایت مناسب دریافت کند.
برای خواندن مطالب بیشتر درباره سلامت روان، فرزندپروری و سبک زندگی، به آماج مراجعه کنید.
