به گزارش آماج، احساس مهآلودگی ذهنی، حواسپرتی و دشواری در تمرکز که بسیاری از مادران در ماههای نخست پس از تولد نوزاد تجربه میکنند، لزوماً نشانه کاهش تواناییهای شناختی نیست. پژوهشهای تصویربرداری مغزی نشان میدهد بارداری و مادری میتواند با تغییرات قابل اندازهگیری در ماده خاکستری مغز همراه باشد؛ تغییراتی که بخشهایی از شبکههای مرتبط با شناخت اجتماعی و درک ذهن و احساسات دیگران را درگیر میکند.
برخلاف تصور رایج از «مغز مامان» به عنوان نوعی افت عملکرد ذهنی، یافتههای علوم اعصاب تصویری متفاوت ارائه میکنند: مغز مادر در این دوره ممکن است در حال بازسازماندهی و تخصصیتر شدن برای پاسخ به نیازهای نوزادی باشد که هنوز نمیتواند نیازهای خود را با کلمات بیان کند.
اسکن مغز مادران چه چیزی را نشان داد؟
شواهد اصلی از مطالعهای به سرپرستی الزلاین هوکزیما به دست آمده که در سال ۲۰۱۷ در مجله Nature Neuroscience منتشر شد. پژوهشگران در این مطالعه مغز ۲۵ زن را پیش و پس از نخستین بارداری بررسی کردند و نتایج آنها را با گروههایی از زنانی که باردار نشده بودند، پدران تازهوارد و مردانی که پدر نبودند مقایسه کردند.
در زنان باردار، کاهش قابل توجهی در حجم ماده خاکستری در بخشهایی از مغز مشاهده شد. این تغییرات بیشتر در قشر پیشانی میانی، بخشهای خلفی خط میانی مغز و برخی نواحی پیشپیشانی و گیجگاهی متمرکز بود؛ مناطقی که با شبکه شناخت اجتماعی ارتباط دارند و در درک افکار، احساسات و حالات ذهنی دیگران نقش دارند.
الگوی این تغییرات به اندازهای مشخص بود که پژوهشگران توانستند بر اساس ساختار مغز، زنان باردارشده را از زنان گروه کنترل تشخیص دهند.
چرا تغییر ماده خاکستری لزوماً به معنای افت عملکرد نیست؟
کاهش حجم ماده خاکستری الزاماً به معنای از دست رفتن توانایی مغز نیست. مغز در طول زندگی دائماً خود را با نیازهای جدید تطبیق میدهد و تغییرات ساختاری میتوانند بخشی از فرایند تخصصیشدن شبکههای عصبی باشند.
در مطالعه هوکزیما، برخی از نواحی که در آنها کاهش ماده خاکستری مشاهده شده بود، هنگام دیدن تصاویر نوزاد خود مادر فعالیت بیشتری نشان میدادند. همچنین میزان تغییرات ماده خاکستری با شدت دلبستگی گزارششده مادر به نوزاد ارتباط داشت.
این یافتهها این احتمال را مطرح میکند که تغییرات مشاهدهشده ممکن است به سازگاری مغز با الزامات اجتماعی و عاطفی مادری کمک کنند، نه اینکه صرفاً نشانهای از کاهش توانایی ذهنی باشند.
آیا این تغییرات واقعاً تا دو سال باقی میمانند؟
پیگیری پژوهشگران نشان داد بخش قابل توجهی از تغییرات در برخی نواحی مغز حدود دو سال بعد نیز قابل مشاهده بود. با این حال، این نتیجه باید با احتیاط تفسیر شود؛ زیرا در بررسی دوساله تنها ۱۱ نفر از گروه اولیه برای اسکن مجدد در دسترس بودند و زنانی که در این فاصله بارداری دیگری داشتند نیز از تحلیل کنار گذاشته شدند.
بنابراین، نمیتوان گفت تغییرات مغزی دقیقاً دو سال در همه مادران باقی میماند. یافتهها بیشتر نشان میدهد که بخشی از این تغییرات میتواند در برخی زنان برای مدت طولانی ادامه داشته باشد.
یکی از استثناهای مهم، هیپوکامپ بود که کاهش اولیه حجم آن در پیگیری دوساله تا حد زیادی بهبود یافته بود.
مغز مادر چگونه به نوزاد خودش واکنش نشان میدهد؟
یکی از یافتههای قابل توجه مطالعه این بود که برخی از نواحی تغییرکرده در مادران، هنگام مشاهده تصاویر نوزاد خودشان نسبت به تصاویر نوزادان دیگر فعالیت بیشتری نشان میدادند.
این نتیجه میتواند نشاندهنده نوعی حساسیت بیشتر سیستم شناخت اجتماعی مادر نسبت به فرزند خودش باشد. با این حال، پژوهشگران تأکید کردهاند که نباید این یافته را بیش از اندازه تعمیم داد؛ زیرا این تفاوت در همان مطالعه اولیه مشاهده شده و هنوز نمیتوان آن را به عنوان یک سازوکار کاملاً مستقل و بهطور گسترده تأییدشده در نظر گرفت.
پژوهشهای جدیدتر چه میگویند؟
مطالعه گستردهتری که در سال ۲۰۲۲ توسط همین گروه پژوهشی و در Nature Communications منتشر شد، با استفاده از مجموعه وسیعتری از شاخصهای تصویربرداری، از جمله فعالیت مغز در حالت استراحت، ماده سفید و متابولیتهای مغزی، تغییرات بیشتری را بررسی کرد.
در این پژوهش، شبکه حالت پیشفرض مغز (Default Mode Network) از جمله سیستمهایی بود که بیشترین تغییرات را نشان داد. این شبکه در تفکر درباره خود، پردازش اطلاعات اجتماعی و برخی فرایندهای ذهنی مرتبط با دیگران نقش دارد.
از سوی دیگر، مطالعهای در سال ۲۰۲۵ که گروه بزرگتری از مادران را در چند مرحله تا شش ماه پس از زایمان بررسی کرد، نشان داد تغییرات ماده خاکستری میتواند الگویی شبیه حرف U داشته باشد؛ یعنی کاهش اولیه در بخش گستردهای از ماده خاکستری مغز با نوعی بازگشت نسبی همراه شود.
«مه مغزی» مادران؛ افت توانایی یا سازگاری جدید؟
مجموع این یافتهها تصویر پیچیدهتری از تجربه ذهنی مادران پس از زایمان ارائه میکند. خستگی، کمبود خواب، فشار روانی و مسئولیتهای جدید همچنان میتوانند باعث احساس کاهش تمرکز یا کندی ذهن شوند، اما تغییرات ساختاری مغز نیز ممکن است بخشی از سازگاری طبیعی بدن با مادری باشند.
به بیان دیگر، احساس «مه مغزی» واقعی است، اما لزوماً به این معنا نیست که مغز مادر کارایی خود را از دست داده است. شواهد موجود بیشتر به سمت این احتمال اشاره دارند که مغز در حال تنظیم مجدد بخشی از مدارهای خود برای افزایش حساسیت نسبت به نشانههای اجتماعی و عاطفی نوزاد است.
با این حال، پژوهشگران همچنان درباره میزان دقیق این تغییرات، مدت ماندگاری آنها و اینکه آیا در بارداریهای بعدی نیز به همان شکل تکرار میشوند، به تحقیقات بیشتری نیاز دارند.
برای مطالعه تازهترین یافتههای علمی درباره مغز، روانشناسی و سلامت، به آماج مراجعه کنید.
