به نقل از آماج، شیوه داوری و اهدای لوح تقدیر شورای کتاب کودک در سال ۱۴۰۳، پرسشهایی درباره جایگاه مترجم و معیارهای ارزیابی آثار ترجمهشده ایجاد کرده است؛ بهویژه آنجا که دلایل اعلامشده برای انتخاب کتابها عمدتاً به ایده، شخصیتپردازی، ساختار و قلم نویسنده اصلی مربوط میشود، اما لوح تقدیر به مترجم اثر اهدا شده است.
شورای کتاب کودک برای خانوادهها، کتابداران، مربیان، ناشران و نویسندگان، تنها یک نهاد داوری نیست؛ بلکه یکی از مراجع فرهنگی اثرگذار در معرفی آثار مناسب برای کودکان و نوجوانان به شمار میرود. از همین رو، بررسی معیارهای انتخاب این شورا را میتوان بخشی از گفتوگویی سازنده درباره کیفیت ادبیات کودک و نوجوان دانست.
دو اثر ترجمهشده در میان تقدیرشدگان
در اعلام نتایج بررسی کتابهای سال ۱۴۰۳ در بخش داستان، دو اثر ترجمهشده شامل «فکر کنم ماشین تحریر حرف زد» با ترجمه مریم رئیسی و «داستان باور نکردنی هانا کمپ» با ترجمه کیوان عبیدی آشتیانی، موفق به دریافت لوح تقدیر شدهاند.
در توضیح انتخاب «فکر کنم ماشین تحریر حرف زد»، به روایت خلاقانه، انتخاب دو شخصیت اصلی یعنی یک پسر و یک ماشین تحریر، اهمیت خاطرات در پیوند میان انسانها و خلق شخصیتی منزوی و کمسابقه در ادبیات اشاره شده است.
درباره «داستان باور نکردنی هانا کمپ» نیز سؤالمحور بودن روایت، ایجاد پرسشهای ارزشمند در ذهن مخاطب، قلم زیبای نویسنده، تشبیههای خیالانگیز، لایههای روانشناختی بر اساس نظریههای فروید و یونگ و پایانبندی مبتنی بر نظریه یونگ، از جمله ویژگیهای مورد توجه عنوان شدهاند.
سهم مترجم در ارزیابی کجاست؟
بخش قابل توجهی از معیارهای اعلامشده، به عناصر متن اصلی مربوط میشود؛ از ایده و شخصیتپردازی گرفته تا ساختار داستان، درونمایه، پایانبندی و قلم نویسنده. در چنین شرایطی این پرسش مطرح میشود که اگر تقدیر به نام مترجم ثبت میشود، نقش و سهم ترجمه در شایسته دانستن اثر برای دریافت تقدیر چیست و چرا این سهم در متن داوری بهطور مشخص بیان نشده است؟
مترجم صرفاً واسطهای میان نویسنده و خواننده نیست. انتقال یک اثر ادبی به زبان دیگر، مجموعهای از تصمیمهای پیچیده را به همراه دارد؛ از بازآفرینی لحن و شخصیتها گرفته تا انتقال شوخیها، بازیهای زبانی، ارجاعات فرهنگی، ریتم جملهها و انتخاب واژگان متناسب با گروه سنی مخاطب.
در ادبیات کودک و نوجوان، روانی، دقت، زنده بودن و خوشآهنگی زبان اهمیت ویژهای دارد. مترجم باید بتواند جهان نویسنده را به زبان مقصد منتقل کند، بدون آنکه متن حاصل به ترجمهای خشک، ناهماهنگ یا بیش از اندازه فارسیشده تبدیل شود. این ویژگیها میتوانند بخش مهمی از معیارهای تخصصی ارزیابی یک ترجمه باشند.
تألیف و ترجمه؛ دو مسیر مکمل
ممکن است هدف شورای کتاب کودک، نه اهدای جایزهای تخصصی در حوزه ترجمه، بلکه معرفی آثار مناسب برای مطالعه کودکان و نوجوانان باشد. از این منظر، ارزشمند بودن یک کتاب میتواند مستقل از تألیفی یا ترجمهای بودن آن مورد توجه قرار گیرد.
با این حال، اگر معیارهای اصلی انتخاب، بیشتر به کیفیت اثر تألیفی مربوط باشند، بهتر است مشخص شود که چرا لوح تقدیر به مترجم اهدا شده و ترجمه او چه ویژگیهایی داشته است که کتاب را در زبان فارسی شایسته تقدیر کرده است.
از سوی دیگر، ترجمه و تألیف هر دو برای ادبیات کودک اهمیت دارند، اما هر یک دشواریها و ارزشهای متفاوتی دارند. ترجمه امکان آشنایی کودکان ایرانی با فرهنگها و جهانهای دیگر را فراهم میکند و ادبیات تألیفی، زبان، تجربهها، روابط و تخیل برخاسته از زیست کودک ایرانی را بازتاب میدهد. این دو حوزه رقیب یکدیگر نیستند و میتوانند مکمل هم باشند.
آیا تفکیک معیارهای داوری ضروری است؟
شاید یکی از راههای افزایش شفافیت، تفکیک روشنتر آثار تألیفی و ترجمهای در فرآیند داوری یا دستکم توضیح جداگانه معیارهای ارزیابی هر یک باشد.
بررسی نمونه قابل دسترس از اعلام نتایج سال ۱۴۰۲ نیز نشان میدهد که آثار داستانی تألیفی و ترجمهشده در یک فهرست مشترک معرفی شدهاند و در عنوانبندی رسمی، تفکیک مستقلی میان «داستان تألیف» و «داستان ترجمه» وجود نداشته است.
بنابراین، پیشنهاد تفکیک را نمیتوان الزاماً نقد یک رویه قطعی و تثبیتشده دانست؛ بلکه میتوان آن را پیشنهادی برای روشنتر و تخصصیتر شدن فرآیند داوری در سالهای آینده تلقی کرد.
شفافیت؛ به سود نویسنده، مترجم و مخاطب
شفافیت در بیان معیارهای انتخاب، صرفاً مسئلهای تشریفاتی یا وابسته به واژهها نیست. مشخص شدن سهم نویسنده، مترجم و دیگر عوامل مؤثر در ارزش ادبی یک اثر، هم حق پدیدآورنده را بهتر پاس میدارد و هم به خانوادهها، مربیان و کتابداران کمک میکند معنای واقعی یک انتخاب را بهتر درک کنند.
شورای کتاب کودک با توجه به جایگاه فرهنگی خود میتواند با شفافتر کردن زبان و ساختار اعلام نتایج، زمینهای فراهم کند تا تفاوت میان ارزشهای ادبی متن اصلی و کیفیت ترجمه دقیقتر دیده شود؛ اقدامی که در نهایت میتواند به افزایش اعتبار داوریها و تقویت ادبیات باکیفیت کودک و نوجوان کمک کند.
برای دنبال کردن تازهترین اخبار و تحلیلهای فرهنگی و ادبی، به آماج مراجعه کنید.
