به گزارش آماج، پژوهشگران دانشگاه زوریخ در مطالعه‌ای جدید، مسیر پیام‌رسانی سلولی را شناسایی کرده‌اند که می‌تواند به حفظ توان بازسازی سلول‌های بنیادی خون‌ساز و افزایش موفقیت پیوند این سلول‌ها کمک کند. این یافته همچنین ممکن است در آینده راهکار تازه‌ای برای بهبود اثربخشی ژن‌درمانی در بیماران مبتلا به اختلالات خونی فراهم کند.
سلول‌های بنیادی خون‌ساز، سلول‌های نادری هستند که در مغز استخوان قرار دارند و وظیفه تولید سلول‌های خونی و ایمنی بدن را بر عهده دارند. این سلول‌ها در طول زندگی به نوسازی خون و حفظ عملکرد دستگاه ایمنی کمک می‌کنند و به همین دلیل، در پیوند مغز استخوان و برخی روش‌های نوین ژن‌درمانی کاربرد دارند.
با این حال، سلول‌های بنیادی پیش از استفاده در برخی روش‌های ژن‌درمانی باید در محیط آزمایشگاه پردازش شوند. این فرایند ممکن است بخشی از توانایی آن‌ها برای بازسازی و تولید سلول‌های خونی را کاهش دهد و در نتیجه، احتمال موفقیت درمان را تحت تأثیر قرار دهد.
پروتئینی که به حفظ توان سلول‌های بنیادی کمک می‌کند
محققان مؤسسه پزشکی بازساختی دانشگاه زوریخ (IREM)، با همکاری پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا در سانتا کروز، تأثیر پروتئینی به نام «پروتئین C فعال‌شده» (aPC) را بر سلول‌های بنیادی خون‌ساز انسان بررسی کردند. آن‌ها اثر این پروتئین را با ترومبین، یکی دیگر از پروتئین‌های دخیل در فرایند انعقاد خون، مقایسه کردند.
هر دو پروتئین از طریق گیرنده‌ای به نام PAR1 پیام‌رسانی می‌کنند؛ با این حال، نتایج پژوهش نشان داد که فعال‌سازی این گیرنده توسط آن‌ها می‌تواند پیامدهای متفاوتی برای سلول‌های بنیادی داشته باشد.
به گفته سایمون پولمان، نویسنده نخست این مطالعه، پروتئین C فعال‌شده به سلول‌های بنیادی کمک می‌کند در وضعیت استراحت و محافظت‌شده باقی بمانند. این وضعیت که «آرامش سلولی» یا Quiescence نام دارد، برای حفظ توانایی سلول‌های بنیادی در عملکرد طولانی‌مدت اهمیت زیادی دارد.
چرا باقی ماندن سلول‌ها در حالت استراحت مهم است؟
سلول‌های بنیادی تیمارشده با پروتئین C فعال‌شده، کمتر تقسیم شدند و احتمال تمایز زودهنگام آن‌ها به سلول‌های خونی تخصص‌یافته کاهش یافت. در نتیجه، ویژگی‌هایی که برای حفظ ظرفیت بنیادی و بازسازی بلندمدت ضروری هستند، بهتر حفظ شدند.
در مقابل، ترومبین باعث افزایش تمایز سلولی شد؛ فرایندی که در صورت وقوع زودهنگام می‌تواند از ظرفیت سلول‌ها برای حفظ جمعیت سلول‌های بنیادی و تولید پایدار سلول‌های خونی بکاهد.
یکی از یافته‌های مهم پژوهش این بود که حتی یک ساعت تیمار سلول‌های بنیادی خون‌ساز انسان با پروتئین C فعال‌شده، قابلیت پیوندپذیری آن‌ها را بهبود داد. این نتیجه در آزمایش‌های پیوند سلولی به موش‌ها مشاهده شد.
به گفته اوته مودلیش، استاد بخش ژن‌درمانی و سلول‌درمانی در مؤسسه پزشکی بازساختی دانشگاه زوریخ و نویسنده مسئول این مطالعه، سلول‌های تیمارشده توانستند سلول‌های خونی انسانی بیشتری تولید کنند و پس از پیوندهای مکرر نیز ظرفیت بهتری برای حفظ خون‌سازی نشان دهند.
پژوهشگران همچنین دریافتند که این تیمار از سلول‌های بنیادی در برابر برخی پیام‌های التهابی محافظت می‌کند؛ پیام‌هایی که در شرایط عادی می‌توانند سلول‌ها را از حالت استراحت خارج کنند.
چشم‌انداز تازه برای ژن‌درمانی و پیوند سلول‌های بنیادی
نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که فعال‌سازی مسیر پیام‌رسانی مرتبط با پروتئین C می‌تواند رویکردی امیدوارکننده برای حفظ کیفیت و توان بازسازی سلول‌های بنیادی خون‌ساز انسان باشد. حفظ این ویژگی‌ها اهمیت زیادی دارد، زیرا سلول‌های بنیادی باید پس از پیوند بتوانند در بدن مستقر شوند و برای مدت طولانی سلول‌های خونی جدید تولید کنند.
در صورت تأیید نتایج در مطالعات بیشتر و بررسی ایمنی و اثربخشی این روش، ممکن است بتوان از آن برای بهبود نتایج پیوند سلول‌های بنیادی و برخی روش‌های ژن‌درمانی استفاده کرد. با این حال، یافته‌های فعلی به‌تنهایی به معنای اثبات اثربخشی بالینی این رویکرد در بیماران نیست و برای مشخص شدن کاربرد عملی آن، به پژوهش‌های تکمیلی نیاز است.
جزئیات انتشار پژوهش
این پژوهش با عنوان «پروتئین C فعال‌شده، آرامش سلول‌های بنیادی و پیش‌ساز خون‌ساز و استقرار آن‌ها پس از پیوند را تقویت می‌کند» در سال ۲۰۲۶ در مجله علمی EMBO Molecular Medicine منتشر شده است.
برای دنبال کردن تازه‌ترین اخبار پژوهش‌های پزشکی، زیست‌شناسی سلولی و فناوری‌های نوین درمانی، به آماج مراجعه کنید.
