به گزارش آماج، ایران با برخورداری از تنوع گسترده در هنرهای سنتی و معاصر، صنایعدستی، موسیقی، معماری و میراث فرهنگی ناملموس، ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه گردشگری هنری دارد؛ با این حال، به گفته یک پژوهشگر حوزه گردشگری، تبدیل این ظرفیتها به محصولات منسجم، استاندارد و قابل عرضه در بازار همچنان یکی از چالشهای اصلی این حوزه است.
مهنا نیکبین، پژوهشگر و عضو هیأت علمی گروه گردشگری و هتلداری دانشگاه آزاد اسلامی، با اشاره به ظرفیتهای ایران در گردشگری هنری گفت این حوزه زمانی میتواند به یک محصول واقعی و پایدار تبدیل شود که گردشگر از جایگاه صرفاً مشاهدهگر خارج شود و به مشارکتکننده در خلق، روایت و تجربه فرهنگ مقصد تبدیل شود.
گردشگری هنری فقط موزه و خرید صنایعدستی نیست
به گفته نیکبین، گردشگری هنری نباید صرفاً به بازدید از موزهها یا خرید صنایعدستی محدود شود. یکی از مهمترین ظرفیتهای این حوزه، تبدیل فرآیند خلق هنر به یک تجربه برای گردشگر است.
برای نمونه، گردشگر میتواند وارد یک کارگاه صنایعدستی شود، با هنرمند محلی گفتوگو کند، بخشی از فرآیند تولید یک اثر را تجربه کند و در نهایت محصولی را که خودش در ساخت آن مشارکت داشته، همراه ببرد. چنین تجربهای میتواند ارتباط گردشگر با مقصد را عمیقتر کند و در عین حال، مسیر انتقال درآمد به هنرمند و جامعه محلی را کوتاهتر کند.
نیکبین همچنین به ظرفیت گسترده میراث فرهنگی ناملموس ایران اشاره کرد؛ حوزهای که مجموعهای از هنرها، مهارتها، سنتها، موسیقی، آیینها و صنایعدستی را دربرمیگیرد و میتواند مبنایی برای طراحی محصولات جدید گردشگری باشد.
حرکت از گردشگری مشاهدهای به گردشگری تجربهمحور
این پژوهشگر معتقد است مرحله بعدی توسعه گردشگری هنری در ایران، عبور از الگوی مشاهدهمحور و حرکت به سمت مشارکت و تجربه است. در این مدل، گردشگر تنها از یک بنای تاریخی یا موزه بازدید نمیکند، بلکه برای او روایتی طراحی میشود که امکان ارتباط مستقیم با فرهنگ مقصد را فراهم میکند.
تجربه یک روز در کنار استاد میناکاری، شرکت در کارگاه نگارگری، یادگیری بخشی از هنر فرشبافی یا آشنایی عملی با موسیقی و آیینهای محلی، نمونههایی از چنین محصولات تجربهمحوری هستند.
در این رویکرد، هنر تنها یک اثر قابل مشاهده نیست؛ بلکه فرآیند، مهارت، روایت و بخشی از هویت جامعه محلی به گردشگر عرضه میشود.
شهرهای خلاق چه نقشی در گردشگری هنری دارند؟
پیوند گردشگری با شهرهای خلاق نیز میتواند زمینه مناسبی برای توسعه گردشگری هنری ایجاد کند. شهرهایی مانند اصفهان و بندرعباس از ظرفیتهای قابل توجهی در زمینه صنایعدستی و هنرهای بومی برخوردارند و معرفی این ظرفیتها از طریق نمایشگاهها، بازارهای صنایعدستی و همکاریهای بینشهری میتواند ارتباط میان هنرمندان، مقصد و گردشگران را تقویت کند.
در این میان، ایجاد فضاهای مناسب برای عرضه صنایعدستی میتواند علاوه بر معرفی هنرهای بومی، امکان فروش مستقیم محصولات به گردشگران داخلی و خارجی را نیز افزایش دهد.
فناوری و هوش مصنوعی در خدمت گردشگری هنری
نیکبین فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی را از ابزارهای مهم برای توسعه نسل جدید گردشگری هنری دانست. به گفته او، این فناوریها میتوانند در شخصیسازی مسیرهای گردشگری، روایتگری دیجیتال، معرفی هنرهای در معرض فراموشی، استفاده از واقعیت افزوده در موزهها و بناهای تاریخی و معرفی هنرمندان محلی به بازارهای بینالمللی کاربرد داشته باشند.
با این حال، او تأکید کرد که فناوری نباید جایگزین هنرمند و جامعه محلی شود، بلکه باید در خدمت آنها و در جهت حفظ اصالت فرهنگی به کار گرفته شود.
بر این اساس، سه حلقه اصلی باید به یکدیگر متصل شوند: «هنرمند و جامعه محلی»، «میراث و مقصد گردشگری» و «فناوری و بازار گردشگری». شکلگیری چنین زنجیرهای میتواند به توسعه گردشگری هنری و ایجاد فرصتهای اقتصادی برای هنرمندان و جوامع محلی کمک کند.
ایران ظرفیت دارد؛ اما محصول گردشگری منسجم کم است
به اعتقاد این پژوهشگر، یکی از مهمترین مشکلات گردشگری هنری ایران کمبود ظرفیت هنری نیست، بلکه ضعف در تبدیل این ظرفیت به محصولی منسجم، استاندارد و قابل عرضه است.
او ضعف در سیاستگذاری و حکمرانی را یکی از چالشهای اصلی دانست و گفت گردشگری، میراث فرهنگی، صنایعدستی و هنر معمولاً در قالب یک سیاست یکپارچه دیده نمیشوند؛ در حالی که گردشگری هنری ماهیتی میانرشتهای دارد و توسعه آن به همکاری این بخشها نیازمند است.
چالش دیگر، فاصله میان هنرمندان و زنجیره ارزش گردشگری است. ممکن است یک هنرمند از توانایی و مهارت بالایی برخوردار باشد، اما گردشگر نتواند کارگاه او را پیدا کند، فرآیند خلق اثر را تجربه کند یا محصول را به شکل مناسبی خریداری کند. به این ترتیب، میان ظرفیت هنری و بازار گردشگری شکاف ایجاد میشود.
گردشگر امروز به دنبال تجربه و مشارکت است
نیکبین ضعف در طراحی تجربه را نیز از موانع توسعه گردشگری هنری دانست و گفت گردشگر امروز فقط به دنبال دیدن یک جاذبه نیست؛ بلکه میخواهد در تجربه مقصد مشارکت کند، داستان بشنود و با یک تجربه متفاوت از سفر بازگردد.
به همین دلیل، بازدید از یک کارگاه سفالگری زمانی میتواند به یک محصول گردشگری هنری تبدیل شود که گردشگر امکان گفتوگو با هنرمند، مشاهده و تجربه بخشی از فرآیند تولید و آشنایی با داستان فرهنگی آن مکان را داشته باشد.
بازاریابی و معرفی بینالمللی نیز از دیگر چالشهای این حوزه است. بسیاری از هنرهای ایرانی در داخل کشور شناخته شدهاند، اما تبدیل این ظرفیتها به محصولات رقابتپذیر و معرفی آنها با روایتی مناسب به گردشگران خارجی همچنان نیازمند برنامهریزی است.
مسائل اقتصادی، محدودیت سرمایهگذاری، ضعف برخی زیرساختهای گردشگری، محدودیت ارتباطات بینالمللی و دشواری دسترسی به بعضی بازارهای جهانی نیز میتوانند روند توسعه این نوع گردشگری را تحت تأثیر قرار دهند.
تجاریسازی هنر نباید به قیمت از دست رفتن اصالت تمام شود
یکی از نگرانیهای مهم در توسعه گردشگری هنری، تجاریشدن افراطی هنر است. نیکبین هشدار داد که تمرکز صرف بر افزایش فروش میتواند در صورت مدیریت نادرست، به اصالت هنر و هویت جوامع محلی آسیب بزند.
از این رو، توسعه گردشگری هنری نیازمند ایجاد تعادل میان اقتصاد گردشگری و حفاظت از ارزشهای فرهنگی است؛ بهگونهای که هنرمند، جامعه محلی، بخش گردشگری، میراث فرهنگی، بازار و فناوری در یک زنجیره ارزش قرار گیرند.
هنر چگونه گردشگر را به هویت مقصد نزدیک میکند؟
مهمترین ویژگی گردشگری هنری، تبدیل گردشگر از یک مشاهدهگر به مشارکتکننده در فرهنگ مقصد است. در گردشگری معمولی ممکن است فرد یک اثر تاریخی را ببیند و از آن عکس بگیرد؛ اما در گردشگری هنری میتواند با هنرمند گفتوگو کند، فرآیند خلق اثر را ببیند، بخشی از آن را تجربه کند و با داستان و هویت جامعهای که اثر از دل آن شکل گرفته آشنا شود.
هنر حامل بخشی از هویت، حافظه و دانش جوامع است. بنابراین، گردشگری هنری در صورت طراحی و مدیریت مناسب میتواند تجربهای عمیقتر برای گردشگر ایجاد کند و همزمان به حفظ میراث فرهنگی، حمایت اقتصادی از هنرمندان و تقویت جوامع محلی کمک کند.
در نهایت، هدف گردشگری هنری صرفاً این نیست که گردشگر یک اثر هنری را ببیند؛ بلکه قرار است داستان، مهارت، انسان و فرهنگی را که پشت آن اثر قرار دارد تجربه کند. این رویکرد میتواند مسیر تازهای برای پیوند میان هنر، میراث فرهنگی و اقتصاد گردشگری در ایران ایجاد کند.
برای دنبال کردن تازهترین اخبار و تحلیلهای حوزه گردشگری و میراث فرهنگی، به آماج مراجعه کنید.
