به گزارش آماج، گفتن «لطفاً» و «ممنون» برای بسیاری از افراد آنقدر عادی است که حتی قبل از فکر کردن به آن انجامش میدهند. پژوهشها درباره رفتار کودکان نشان میدهد این عادتهای ساده میتوانند از سالهای ابتدایی زندگی و از طریق تکرار و الگوبرداری از رفتار والدین شکل بگیرند.
اما ادب فقط به استفاده از چند کلمه محدود نمیشود. نحوه برخورد فرد با کسانی که قدرت یا جایگاه اجتماعی بالاتری دارند و کسانی که صرفاً خدماتی به او ارائه میکنند نیز میتواند تصویر متفاوتی از عادتهای اجتماعی او نشان دهد.
«کلمه جادویی» چگونه به عادت تبدیل میشود؟
تقریباً همه والدین با موقعیتی آشنا هستند که کودک چیزی دریافت میکند و بدون تشکر میخواهد به سراغ کار بعدی برود. والد ممکن است بلافاصله بپرسد: «چی باید بگی؟» و کودک هم کلمهای مانند «ممنون» را تکرار کند.
در یک مطالعه در سال ۱۹۸۰ که در مجله Language in Society منتشر شد، رفتار ۲۲ کودک و والدین آنها در جریان بازی بررسی شد. در بخش دیگری از پژوهش، فردی به کودکان هدیهای میداد تا واکنش آنها مشاهده شود.
کودکان در بسیاری از موارد بدون یادآوری والدین بهطور خودجوش از عبارتهای مؤدبانه استفاده نمیکردند؛ اما وقتی والدین آنها را راهنمایی میکردند، کودکان معمولاً از این الگو پیروی میکردند و حتی عبارتهای والدین را تکرار میکردند.
نکته جالب این بود که خود والدین نیز در حضور کودکان از عبارتهای مؤدبانه استفاده میکردند. این مطالعه اثر مستقیم چنین الگویی را بررسی نکرد، بنابراین نمیتوان از آن نتیجه گرفت که صرفاً دیدن رفتار والدین حتماً باعث شکلگیری ادب در آینده میشود. با این حال، الگوبرداری یکی از مسیرهای شناختهشده یادگیری رفتارهای اجتماعی در کودکان است.
آیا درآمد خانواده تعیینکننده میزان ادب کودکان است؟
یک مطالعه دیگر در سال ۱۹۸۶ روی ۲۵۰ کودک پیشدبستانی بررسی کرد که آنها در شرایطی که والدین حضور نداشتند، هنگام دریافت پاداش تا چه اندازه بهطور خودجوش تشکر میکنند.
حدود ۳۷ درصد کودکان بدون یادآوری قبلی تشکر کردند. نکته قابل توجه این بود که در این نمونه، کودکان خانوادههای کمدرآمد بیشتر از کودکان خانوادههای با درآمد متوسط بهطور خودجوش «ممنون» گفتند.
البته این یافته را باید با احتیاط تفسیر کرد. این مطالعه چند دهه پیش و در یک کشور انجام شده و درآمد نیز تنها یک شاخص کلی است که نمیتواند تمام تفاوتهای خانوادگی، فرهنگی و تربیتی را توضیح دهد. بنابراین نمیتوان بر اساس آن درباره رابطه قطعی میان وضعیت اقتصادی و ادب کودکان نتیجهگیری کرد.
وقتی رفتار با افراد مختلف تغییر میکند
یکی از تفاوتهای قابل توجه در رفتار اجتماعی برخی افراد این است که میزان احترام و صمیمیت آنها بسته به جایگاه طرف مقابل تغییر میکند. ممکن است فرد هنگام صحبت با مدیر یا صاحب یک کسبوکار بسیار مؤدب باشد، اما وقتی کارمند، پیک، نظافتچی یا پیشخدمت با او صحبت میکند، لحنش تغییر کند.
در مقابل، بعضی افراد تقریباً با همه افراد یکسان رفتار میکنند؛ خواه طرف مقابل صاحب یک کسبوکار باشد یا کسی که وظیفه ارائه یک خدمت را بر عهده دارد.
شواهد پژوهشی مستقیمی که این تفاوت رفتاری در بزرگسالان را به سبک تربیتی مشخصی در دوران کودکی وصل کند، در متن این پژوهشها وجود ندارد. بنابراین اینکه چنین افرادی حتماً در خانوادههایی بزرگ شدهاند که با همه یکسان رفتار میکردند، یک فرضیه است و نه یک یافته علمی اثباتشده.
با این حال، الگوبرداری از والدین میتواند یکی از مسیرهایی باشد که کودکان از طریق آن نحوه رفتار با دیگران را یاد میگیرند. کودکی که بارها میبیند والدینش از راننده، فروشنده، پیک یا کارگر خدماتی تشکر میکنند، فرصت بیشتری برای مشاهده و تکرار چنین رفتاری دارد.
آیا مهربانی با غریبهها هم بر احساس خوشبختی اثر دارد؟
یک مطالعه در سال ۲۰۱۹ با حضور ۶۸۳ شرکتکننده، تأثیر انجام رفتارهای عامدانه مهربانانه را بررسی کرد. شرکتکنندگان به گروههایی تقسیم شدند که برخی رفتارهای مهربانانه را برای دوستان و اعضای خانواده، برخی برای آشنایان و افراد غریبه و برخی برای خودشان انجام میدادند. گروه دیگری نیز صرفاً رفتارهای مهربانانه اطراف خود را مشاهده میکرد و گروه کنترل نیز فعالیت خاصی در این زمینه نداشت.
نتایج نشان داد گروههایی که رفتارهای مهربانانه انجام داده بودند، نسبت به گروه کنترل افزایش بیشتری در شادی گزارش کردند و هرچه تعداد رفتارهای مهربانانه بیشتر بود، این افزایش نیز بیشتر بود. با این حال، تفاوت مشخصی میان گروههای مختلف از نظر میزان نزدیکی به دریافتکننده رفتار مهربانانه مشاهده نشد.
این مطالعه نیز محدودیتهایی داشت؛ از جمله کوتاه بودن دوره بررسی و استفاده از گزارش شخصی افراد درباره احساس خوشبختی. همچنین انجام یک رفتار مهربانانه به درخواست پژوهشگر با تشکر خودجوش از یک پیشخدمت یا فروشنده یکسان نیست. بنابراین این پژوهش بهتنهایی نمیتواند درباره تأثیر ادب روزمره بر روابط اجتماعی نتیجه قطعی ارائه کند.
چگونه ادب و احترام را به کودکان یاد بدهیم؟
برای آموزش رفتار محترمانه، الزاماً به سخنرانیهای طولانی نیاز نیست. کودکان بخش زیادی از رفتار اجتماعی را از مشاهده رفتار بزرگسالان یاد میگیرند.
- از افراد با نامشان تشکر کنید: استفاده از نام پیشخدمت، فروشنده، نگهبان یا فرد ارائهدهنده خدمات میتواند احترام بیشتری را منتقل کند.
- برای انجام کار نیز تشکر کنید: اینکه فرد بابت کاری که بخشی از وظیفه شغلی طرف مقابل است تشکر کند، میتواند نشان دهد قدردانی فقط برای دریافت لطف شخصی نیست.
- به تغییر لحن توجه کنید: اگر فرد متوجه شود لحنش هنگام صحبت با افراد مختلف تغییر میکند، میتواند آگاهانه آن را بررسی کند.
- بیشتر نشان دهید تا توضیح دهید: کودکان فقط به توصیههای والدین گوش نمیدهند؛ آنها رفتار روزمره بزرگسالان را نیز مشاهده و تکرار میکنند.
در نهایت، ادب پایدار معمولاً زمانی شکل میگیرد که گفتن «لطفاً» و «ممنون» به یک نمایش برای افراد مهم تبدیل نشود، بلکه بخشی طبیعی از شیوه برخورد با دیگران باشد. پژوهشهای موجود نشان میدهند یادگیری این رفتارها از سالهای کودکی آغاز میشود، اما عوامل فرهنگی، خانوادگی و اجتماعی متعددی نیز میتوانند بر نحوه شکلگیری و بروز آنها اثر بگذارند.
برای مطالعه مطالب بیشتر درباره روانشناسی، تربیت کودک و رفتارهای اجتماعی، به آماج مراجعه کنید.
