به گزارش آماج، برخی افراد حتی زمانی که زندگیشان در شرایط مطلوبی قرار دارد، نمیتوانند با خیال راحت استراحت کنند و از لحظات خوب لذت ببرند. آنها ممکن است مدام به دنبال اشتباههای احتمالی بگردند، نگران قضاوت دیگران باشند یا منتظر اتفاق ناخوشایندی بمانند. پژوهشهای روانشناختی نشان میدهد تجربه انتقادهای شدید و تنبیه به دلیل اشتباههای کوچک در دوران کودکی، ممکن است در شکلگیری این الگوی ذهنی در بزرگسالی نقش داشته باشد.
بر اساس گزارشی که در وبسایت سیلیکون کانالز منتشر شده، برخی افراد از کودکی یاد میگیرند که برای جلوگیری از سرزنش، دائماً رفتار و عملکرد خود را زیر نظر بگیرند. این الگو ممکن است حتی پس از پایان شرایط سخت دوران کودکی نیز ادامه پیدا کند؛ بهطوریکه فرد در بزرگسالی، بدون وجود تهدید واقعی، همچنان در حالت آمادهباش ذهنی باقی بماند.
چگونه اشتباههای کوچک در کودکی مغز را حساس میکنند؟
مغز انسان سازوکاری برای تشخیص خطا دارد که در روانشناسی با عنوان «پاسخ منفی مرتبط با خطا» یا Error-Related Negativity شناخته میشود. این واکنش الکتریکی تقریباً ۵۰ میلیثانیه پس از انجام یک اشتباه در مغز ظاهر میشود؛ یعنی حتی پیش از آنکه فرد بهطور آگاهانه متوجه خطای خود شود.
این سازوکار در همه افراد وجود دارد، اما شدت آن میتواند متفاوت باشد. برخی پژوهشها نشان دادهاند واکنش والدین به اشتباههای کودکان ممکن است بر حساسیت این سیستم اثر بگذارد.
در یکی از مطالعات، محققان ابتدا واکنش والدین به رفتار کودکان سهساله را بررسی کردند و سپس در ششسالگی همان کودکان، پاسخ مغزی آنها به اشتباه را اندازه گرفتند. نتایج نشان داد کودکانی که والدینشان برخورد تنبیهیتری با اشتباهها داشتند، واکنش مغزی شدیدتری به خطا نشان میدادند.
مطالعه دیگری نیز الگوی مشابهی را در زنان جوانی مشاهده کرد که والدین کنترلگر خود را به یاد میآوردند. این یافتهها احتمال میدهد تجربه انتقاد و کنترل شدید در کودکی بتواند در سالهای بعد نیز بر نحوه واکنش مغز به اشتباهها تأثیر بگذارد.
البته این نتایج به معنای وجود رابطه علت و معلولی قطعی نیستند و مطالعات یادشده نیز نمونههای محدودی داشتهاند. بااینحال، آنها نشان میدهند حساسیت بیش از حد به اشتباه ممکن است صرفاً یک ویژگی شخصیتی یا انتخاب آگاهانه نباشد.
تفاوت کمالگرایی سالم با ترس از اشتباه چیست؟
همه افرادی که استانداردهای بالایی برای خود تعیین میکنند، دچار اضطراب یا کمالگرایی آسیبزا نیستند. پژوهشگران در سال ۱۹۹۰ مقیاسی برای بررسی ابعاد مختلف کمالگرایی طراحی کردند که به مقیاس کمالگرایی فراست معروف است.
این مقیاس شش بُعد را بررسی میکند. برخی از آنها مانند استانداردهای شخصی و نظم و سازماندهی، میتوانند با عملکرد و دستیابی به اهداف ارتباط داشته باشند و لزوماً مشکلساز نیستند.
اما سه بُعد دیگر ارتباط متفاوتی با سلامت روان دارند:
- نگرانی درباره اشتباهها: فرد یک خطای کوچک را نشانه شکست کامل یا بیکفایتی خود تلقی میکند.
- تردید درباره عملکرد: فرد حتی پس از انجام یک کار، به درست و کامل بودن آن اطمینان ندارد و مرتب آن را بررسی میکند.
- انتقاد والدین: تجربه رشد در محیطی که اشتباهها مرتب با سرزنش و انتقاد پاسخ داده میشدند.
این سه ویژگی در پژوهشها با اضطراب و افسردگی ارتباط داشتهاند. بنابراین، تلاش برای انجام کار باکیفیت با ترس دائمی از اشتباه کردن یکسان نیست. فرد ممکن است استانداردهای بالایی داشته باشد، اما درعینحال از شکست یا قضاوت دیگران وحشت نداشته باشد.
چرا حتی اتفاقهای خوب هم میتوانند اضطراب ایجاد کنند؟
یکی از جنبههای عجیب این الگوی روانی آن است که گاهی در دورههای آرام و موفق زندگی شدت بیشتری پیدا میکند. برخی افراد هنگام تجربه اتفاقهای خوشایند نیز نمیتوانند احساس رضایت داشته باشند و مدام منتظرند اتفاق بدی در راه باشد.
پل گیلبرت، روانشناس، پرسشنامهای با عنوان «مقیاس ترس از شادی» طراحی کرده است که واکنش افراد به احساس خوشبختی و اتفاقهای مثبت را بررسی میکند. در این الگو، لذت بردن از شرایط خوب ممکن است با نگرانی همراه باشد؛ گویی فرد تصور میکند خوشحالی امروز، زمینهساز غافلگیری ناخوشایند فرداست.
در مقالهای که گیلبرت در سال ۲۰۱۲ منتشر کرد، امتیاز بالاتر در این مقیاس ارتباط نزدیکی با شاخصهای افسردگی داشت. البته این یافته نیز بر اساس یک مطالعه و دادههای خوداظهاری به دست آمده و بهتنهایی رابطه علت و معلولی را اثبات نمیکند.
چگونه میتوان از چرخه دائمی نگرانی و خودانتقادی خارج شد؟
تغییر الگوهای ذهنی شکلگرفته در دوران کودکی معمولاً به زمان و تمرین نیاز دارد. بااینحال، چند راهکار ساده میتواند به کاهش حساسیت افراطی به اشتباه و افزایش توانایی لذت بردن از لحظات مثبت کمک کند.
۱. صدای انتقادگر درونی را شناسایی کنید
هنگامی که ذهن شروع به سرزنش میکند، پیش از توجه به محتوای افکار، به لحن آنها دقت کنید. گاهی شیوه صحبت کردن فرد با خودش شبیه صدای والدین یا افرادی است که در کودکی مرتب او را سرزنش میکردند.
شناخت این الگو کمک میکند میان افکار قدیمی و واقعیت فعلی فاصله ایجاد شود و فرد هر انتقاد درونی را حقیقتی قطعی تلقی نکند.
۲. اجازه دهید بعضی اشتباههای کوچک باقی بمانند
یکی از روشهای پیشنهادی، مواجهه تدریجی با اشتباههای بیخطر است. برای مثال، میتوان یک تصویر کج را برای مدتی اصلاح نکرد یا یک ایمیل معمولی را بدون چندین بار بازخوانی ارسال کرد.
هدف این تمرین، بیتوجهی به مسئولیتها نیست؛ بلکه تجربه این واقعیت است که هر نقص کوچکی الزاماً به پیامد منفی منجر نمیشود.
۳. برای لذت بردن از اتفاقهای خوب زمان مشخصی تعیین کنید
برخی افراد حتی هنگام دریافت خبر خوشایند، بلافاصله به دنبال مشکل بعدی میگردند. اختصاص دادن زمانی کوتاه، مثلاً به اندازه نوشیدن یک فنجان قهوه، برای لذت بردن از اتفاق مثبت میتواند به تغییر این عادت کمک کند.
در این مدت بهتر است فرد از برنامهریزی برای آینده، جستوجوی خطرهای احتمالی و تلاش برای بهتر کردن شرایط فاصله بگیرد.
۴. با خودتان مهربانتر صحبت کنید
تمرین خودشفقتی یا مهربانی با خود به معنای نادیده گرفتن اشتباهها نیست؛ بلکه یعنی فرد هنگام مواجهه با شکست، همانقدر منصفانه و حمایتگرانه با خودش رفتار کند که با یک دوست یا همکار تازهکار رفتار میکند.
بررسی ۲۰ کارآزمایی تصادفی نشان داده است آموزش خودشفقتی میتواند میزان خودانتقادی را بهطور متوسط کاهش دهد. همچنین برنامههای آموزشی طولانیتر در برخی موارد نتایج بهتری داشتهاند.
چه زمانی باید از روانشناس کمک گرفت؟
اگر نگرانی دائمی، بررسی وسواسگونه اشتباهها و خودانتقادی شدید بهاندازهای باشد که خواب، روابط یا عملکرد روزانه فرد را مختل کند، مراجعه به روانشناس یا متخصص سلامت روان میتواند مفید باشد.
شناخت ریشههای این رفتارها و یادگیری روشهای سالمتر برای مواجهه با اشتباه، ممکن است به فرد کمک کند از حالت آمادهباش دائمی خارج شود. راهکارهای عمومی و تمرینهای خودیاری جایگزین ارزیابی و درمان تخصصی نیستند.
در مجموع، پژوهشهای روانشناختی نشان میدهند تجربه انتقادهای مکرر در کودکی ممکن است با حساسیت بیشتر به اشتباه، اضطراب و دشواری در لذت بردن از اتفاقهای مثبت در بزرگسالی همراه باشد. شناخت این الگو نخستین گام برای تغییر آن است؛ زیرا هر احساس نگرانی الزاماً نشانه وجود خطری واقعی در زمان حال نیست. برای مطالعه مطالب بیشتر درباره سلامت روان، سبک زندگی و یافتههای علمی، گزارشهای آماج را دنبال کنید.




