به گزارش آماج، نتایج یک مطالعه جدید در آمریکا نشان میدهد باور به جادو، ارواح، نفرین و دیگر پدیدههای فراطبیعی لزوماً با پذیرش علم و تضعیف نفوذ نهادهای مذهبی از بین نمیرود. پژوهشگران دریافتند در میان افرادی که همچنان پیوندهای مذهبی خود را حفظ کردهاند، گرایش به عقلگرایی سکولار میتواند با باور قویتر به برخی پدیدههای جادویی همراه باشد.
این یافتهها نشان میدهد رابطه میان علم، دین و باورهای فراطبیعی پیچیدهتر از آن است که تصور میشود. به بیان دیگر، ممکن است فردی برای توضیح پدیدههای جهان به علم و استدلال تکیه کند، اما همچنان به وجود ارواح، نیروهای نامرئی یا امکان پیشبینی آینده باور داشته باشد.
پژوهش درباره آینده باورهای فراطبیعی در جامعه مدرن
پژوهشگران این مطالعه تلاش کردند به این پرسش پاسخ دهند که با کاهش نفوذ نهادهای مذهبی، باورهای فراطبیعی چه سرنوشتی پیدا میکنند. آیا افرادی که آموزههای رسمی کلیسا را زیر سؤال میبرند، همزمان باور به ارواح، نفرین و نیروهای ناشناخته را نیز کنار میگذارند یا بهتدریج درباره باورهای معنوی خود مستقلتر تصمیم میگیرند؟
برای بررسی این موضوع، پل فروزه از دانشگاه بیلور، آیزایا کینگ از دانشگاه کارسون-نیومن و رویچیان لی از دانشگاه امریکن، پاسخهای ۱۸۱۲ بزرگسال را در پیمایش دین بیلور در سال ۲۰۲۵ تحلیل کردند.
دادههای این نظرسنجی از طریق اینترنت و پست، در فاصله ژانویه تا مارس ۲۰۲۵ جمعآوری شده بود. مؤسسه گالوپ مسئول گردآوری پاسخها بود و دادهها برای نزدیکتر شدن به ویژگیهای جمعیت بزرگسال آمریکا وزندهی شدند.

عقلگرایی سکولار به چه معناست؟
پژوهشگران برای بررسی نگرش شرکتکنندگان، مفهومی با عنوان «عقلگرایی سکولار» تعریف کردند. این شاخص ترکیبی از چند دیدگاه بود؛ از جمله اینکه علم تنها راه شناخت تمام جنبههای جهان است، تصمیمگیری اخلاقی باید بر عقل و تجربه انسانی تکیه کند و افراد میتوانند آموزههای معنوی را مستقل از تفسیر نهادهای مذهبی بررسی کنند.
بیعلاقگی به بحثهای مذهبی نیز یکی از مؤلفههای این شاخص بود. با این حال، امتیاز بالاتر در عقلگرایی سکولار الزاماً به معنای کنار گذاشتن کامل دین نبود. برخی از افرادی که امتیاز بالایی داشتند، همچنان به خدا باور داشتند، خود را وابسته به یک دین میدانستند یا در مراسم مذهبی شرکت میکردند.
سه نوع باور فراطبیعی در کانون بررسی
محققان باورهای شرکتکنندگان را در سه گروه جداگانه بررسی کردند تا تفاوت میان اعتقاد به مداخله الهی، باور به جادو و خرافات روزمره مشخص شود.
- معجزه: باور به رخدادهایی که به مداخله مستقیم نیروی الهی نسبت داده میشوند.
- جادو و پدیدههای فراطبیعی: اعتقاد به ارواح، نفرین، حضور روح در اشیا، ارتباط با مردگان، پیشبینی آینده و خود پدیده جادو.
- خرافات روزمره: رفتارها و عادتهایی مانند پرهیز از گفتن برخی کلمات به دلیل ترس از بدشانسی یا خراب شدن نتیجه مطلوب.
این تفکیک به پژوهشگران کمک کرد تا مشخص کنند پذیرش یا رد یک نوع باور فراطبیعی الزاماً به معنای پذیرش یا رد سایر باورها نیست.
ارتباط عقلگرایی سکولار با باور به جادو و خرافات
نتایج نشان داد افرادی که امتیاز بالاتری در شاخص عقلگرایی سکولار داشتند، کمتر به معجزه باور داشتند؛ اما در مقابل، امتیاز آنها در زمینه باور به جادو و خرافات بیشتر بود.
بررسی دقیقتر نشان داد این ارتباط عمدتاً در میان افرادی دیده میشد که همچنان پیوندهای مذهبی خود را حفظ کرده بودند. چنین الگویی در میان افراد بیاعتقاد، کسانی که وابستگی مذهبی نداشتند یا هرگز در مراسم مذهبی شرکت نمیکردند، بهوضوح مشاهده نشد.
رویچیان لی در توضیح یافتهها به تفاوت میان افراد معتقد به خدا اشاره کرد. بر اساس گزارش او، حدود ۴۰ درصد از افرادی که به عقلگرایی سکولار گرایش داشتند، به باورهای جادویی نیز تمایل نشان دادند؛ در حالی که این رقم در میان افرادی که چنین نگرشی را نمیپذیرفتند، حدود ۱۹ درصد بود.
چرا فاصله گرفتن از نهادهای مذهبی لزوماً باور به جادو را از بین نمیبرد؟
یکی از توضیحات مطرحشده در این پژوهش، تفاوت میان ایمان شخصی و اقتدار نهادهای مذهبی است. یک جامعه مذهبی ممکن است به معجزه اعتقاد داشته باشد، اما فالگیری، پیشبینی آینده یا تلاش برای ارتباط با ارواح را نپذیرد.
با این حال، فردی که برای تفسیر مسائل معنوی بیشتر به قضاوت شخصی خود تکیه میکند، ممکن است برخی از این باورها را حتی در صورت فاصله گرفتن از آموزههای رسمی مذهبی حفظ کند یا بپذیرد.
از این منظر، کاهش اعتماد به اقتدار مذهبی الزاماً به معنای کنار گذاشتن تمام باورهای فراطبیعی نیست؛ بلکه ممکن است افراد بهجای پیروی از یک چارچوب اعتقادی مشترک، مجموعهای شخصی از باورها را انتخاب کنند.
البته این توضیح در حد یک تفسیر احتمالی است. دادههای نظرسنجی نشان میدهند میان این نگرشها ارتباط وجود دارد، اما پژوهش مستقیماً بررسی نکرده است که افراد چگونه و در چه شرایطی باورهای خود را شکل میدهند.
محدودیتهای مطالعه؛ آیا علم باعث باور به جادو میشود؟
پژوهشگران تأکید میکنند که نتایج این مطالعه ثابت نمیکند اعتماد به علم یا عقلگرایی سکولار باعث افزایش تفکر جادویی میشود. همچنین شاخص عقلگرایی سکولار در این تحقیق، آزمونی برای سنجش میزان دانش علمی یا توانایی استدلال افراد نبوده است.
از سوی دیگر، این نظرسنجی فقط بزرگسالان آمریکایی را در یک بازه زمانی مشخص بررسی کرده است. بنابراین نمیتوان از آن برای نتیجهگیری درباره افزایش یا کاهش باورهای جادویی در طول زمان یا تعمیم نتایج به سایر کشورها استفاده کرد. تعداد برخی از گروههای مقایسهای نیز محدود بوده است.
پژوهشگران پیشنهاد میکنند در مطالعات آینده، افراد برای مدت طولانیتری دنبال شوند تا مشخص شود تغییر رابطه آنها با دین، علم و نهادهای مذهبی چگونه بر باورهای فراطبیعی تأثیر میگذارد.
علم و باورهای فراطبیعی؛ دو دنیای کاملاً جدا از هم نیستند
یافتههای این پژوهش نشان میدهد برای شناخت بهتر باورهای انسانها، صرفاً بررسی وابستگی مذهبی کافی نیست. نحوه ترکیب ایمان شخصی، اعتماد به علم و استقلال در تفسیر مسائل معنوی نیز اهمیت دارد.
حتی دو فردی که در یک جامعه مذهبی یا مراسم دینی مشابه حضور دارند، ممکن است درباره وجود ارواح، نیروهای ناشناخته و پدیدههای جادویی دیدگاههای کاملاً متفاوتی داشته باشند.
این تحقیق که نتایج آن در مجله علمی Social Forces منتشر شده، بیش از آنکه وجود پدیدههای فراطبیعی را تأیید کند، به بررسی چگونگی شکلگیری و ماندگاری چنین باورهایی در ذهن انسان مدرن میپردازد.
برای مطالعه تازهترین یافتههای علمی درباره رفتار انسان، جامعهشناسی و روانشناسی، مطالب آماج را دنبال کنید.




