به گزارش آماج، گسترش اینترنت و ابزارهای دیجیتال باعث شده فضای مجازی به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره تبدیل شود؛ فضایی که در کنار ارتباطات، آموزش و سرگرمی، فرصتهای تازهای برای کودکان و نوجوانان ایجاد کرده است. با این حال، حضور نسل کمسنوسال در این محیط با مخاطراتی مانند نقض حریم خصوصی، کلاهبرداری، سوءاستفاده از اطلاعات و دسترسی به محتوای نامناسب نیز همراه است.
به همین دلیل، مسئله اصلی دیگر حذف کودکان از فضای دیجیتال نیست؛ بلکه ایجاد شرایطی است که آنها بتوانند متناسب با سن و نیازهایشان از امکانات فناوری استفاده کنند و همزمان تا حد امکان در برابر خطرات آن محافظت شوند.
کودکان را نمیتوان از فضای دیجیتال جدا کرد
کودکان امروز از سالهای ابتدایی زندگی با اینترنت، تلفنهای هوشمند، شبکههای اجتماعی و دیگر ابزارهای دیجیتال آشنا میشوند. همهگیری کرونا نیز این روند را سرعت بخشید و برای مدتی بخش قابل توجهی از آموزش دانشآموزان و حتی کودکان خردسال به فضای مجازی منتقل شد.
در چنین شرایطی، کنار گذاشتن کامل فناوری از زندگی کودکان نه عملی به نظر میرسد و نه لزوماً راهکاری مناسب است. رویکرد مؤثرتر میتواند بر ایجاد محیطی امن، آموزش مهارتهای لازم و فراهم کردن خدمات دیجیتال متناسب با سن کودکان متمرکز باشد.
این مسئولیت نیز تنها بر دوش خانوادهها نیست. دولت، نهادهای تنظیمگر، شرکتهای فناوری، کسبوکارهای فعال در حوزه کودک و نهادهای اجتماعی، هرکدام میتوانند در ایجاد محیط دیجیتال امنتر نقش داشته باشند.
نقش دولت در ایجاد زیرساخت امن برای کودکان
نهادهای مسئول میتوانند از طریق قانونگذاری، نظارت، ایجاد سازوکارهای حمایتی و فراهم کردن امکان پیگیری حقوقی تخلفات، زمینه حضور امنتر کودکان در فضای مجازی را فراهم کنند.
این حمایت البته نباید تنها به مقابله با تخلفات محدود شود. کودکان و نوجوانان به محتوای آموزشی، فرهنگی و سرگرمی متناسب با سن خود نیز نیاز دارند و باید امکان دسترسی آنها به چنین خدماتی در بستری امن فراهم شود.
در کشورهای مختلف، ابزارهایی مانند کنترل والدین یا Parental Control برای کمک به خانوادهها مورد استفاده قرار میگیرد. این ابزارها میتوانند امکان مدیریت زمان استفاده، محدود کردن برخی محتواها و نظارت متناسب با سن کودک را در اختیار والدین قرار دهند.
در کنار این ابزارها، برخی کشورها از توسعه محصولات و خدمات دیجیتال ویژه کودکان نیز حمایت میکنند؛ از برنامههای آموزشی گرفته تا پلتفرمهایی که با در نظر گرفتن نیازهای گروههای سنی مختلف طراحی شدهاند.
سیاستگذاری برای «کودک دیجیتال» همچنان با چالش روبهرو است
در ایران نیز با توجه به نقش گسترده دولت و نهادهای عمومی در تنظیمگری فضای مجازی، موضوع حمایت از کودکان در این محیط اهمیت ویژهای دارد. «سند صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی» نیز با هدف مشخص کردن وظایف و جهتگیری دستگاههای مختلف در این زمینه تصویب شده است؛ با این حال، درباره میزان اجرای ظرفیتهای پیشبینیشده در این حوزه همچنان بحثهایی وجود دارد.
یکی دیگر از موضوعات مهم، آموزش سواد رسانهای به کودکان و نوجوانان است. آشنایی با شیوه ارزیابی اطلاعات، شناخت محتوای پرخطر، حفظ حریم خصوصی و نحوه برخورد با افراد و موقعیتهای مشکوک میتواند به کودکان کمک کند تا حضور آگاهانهتری در فضای دیجیتال داشته باشند.
گسترش چنین آموزشهایی در مدارس و محیطهای آموزشی میتواند در کنار ابزارهای فنی و نظارت والدین، بخشی از راهکار حفاظت از کودکان در فضای مجازی باشد.
بخش خصوصی هم در قبال کودکان مسئول است
شرکتها و کسبوکارهایی که به کودکان و نوجوانان خدمات دیجیتال ارائه میکنند نیز در این زمینه مسئولیت دارند. رعایت ردهبندی سنی محتوا، توجه به حریم خصوصی کودکان، نظارت بر محتوای عرضهشده و در نظر گرفتن شرایط فرهنگی و اجتماعی جامعه از جمله موضوعاتی است که باید در طراحی این خدمات مورد توجه قرار گیرد.
با این حال، مسئولیت را نمیتوان تنها متوجه ارائهدهندگان داخلی دانست. بخش قابل توجهی از مصرف محتوای دیجیتال کودکان ایرانی در پلتفرمهای خارجی انجام میشود؛ خدماتی که الزاماً متناسب با نیازهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی کودکان ایرانی طراحی نشدهاند.
این شرایط، اهمیت توسعه خدمات داخلی ویژه کودکان را بیشتر میکند؛ خدماتی که بتوانند در کنار رعایت الزامات ایمنی، از نظر کیفیت محتوا و تجربه کاربری نیز برای کودکان و خانوادهها جذاب و رقابتپذیر باشند.
حمایت از کودک دیجیتال فقط به بودجه دولتی محدود نمیشود
توسعه صنعت دیجیتال کودک لزوماً به معنای پرداخت مستقیم منابع مالی از سوی دولت نیست. در بسیاری از موارد، تسهیل فعالیت بخش خصوصی، کاهش موانع کسبوکار و ایجاد زیرساختهای مناسب میتواند زمینه رشد این حوزه را فراهم کند.
یکی از مسائل مهم در این زمینه، ایجاد سازوکارهای قابل اتکا برای پرداخت، درآمدزایی و شکلگیری مدل اقتصادی پایدار برای تولیدکنندگان محتوای کودک، پلتفرمها و توسعهدهندگان خدمات آموزشی و فرهنگی است. بدون وجود بازار پایدار، شکلگیری یک زیستبوم قدرتمند و رقابتپذیر در حوزه کودک دیجیتال دشوار خواهد بود.
هدف، دور کردن کودکان از فناوری نیست
فناوری و فضای مجازی بخش مهمی از زندگی نسل جدید هستند و نمیتوان با حذف کامل آنها، مسئله امنیت کودکان را حل کرد. هدف اصلی باید فراهم کردن محیطی باشد که کودک بتواند در آن، متناسب با سن، نیازها و شرایط فرهنگی خود، از فرصتهای دنیای دیجیتال بهره ببرد.
تحقق چنین شرایطی نیازمند تقسیم مسئولیت میان خانوادهها، دولت، نهادهای تنظیمگر، بخش خصوصی و نهادهای اجتماعی است. در این میان، آموزش سواد رسانهای، حمایت از تولید محتوای مناسب، تقویت ابزارهای نظارت والدین و ایجاد زیرساختهای امن میتوانند در کنار یکدیگر به شکلگیری فضای دیجیتال مناسبتر برای کودکان کمک کنند.
برای مطالعه مطالب بیشتر درباره فناوری، جامعه و تحولات دنیای دیجیتال، به آماج مراجعه کنید.
