به گزارش آماج، ممکن است یک ساعت در تلفن همراه بگذرد و در پایان، با وجود دیدن صدها مطلب و ویدئو، چیز زیادی از آن در ذهن باقی نمانده باشد. پژوهشهای مختلف درباره توجه، جابهجایی میان وظایف و شیوه خواندن نشان میدهند که تغییر مداوم محرکها میتواند بار بیشتری بر فرایندهای توجه وارد کند؛ هرچند هنوز آزمایش مستقیمی که تمام این فرایند را در قالب اسکرولکردن فید شبکههای اجتماعی بررسی کرده باشد، وجود ندارد.
وقتی توجه از یک موضوع به موضوع دیگر میرود
یکی از مفاهیم مهم در این زمینه، «باقیمانده توجه» یا Attention Residue است؛ اصطلاحی که سوفی لروی، استاد دانشگاه واشنگتن بوتل، در پژوهشی در سال ۲۰۰۹ مطرح کرد.
لروی در آزمایشهای خود بررسی کرد که وقتی افراد از یک کار به کار دیگری منتقل میشوند، چه اتفاقی برای عملکردشان رخ میدهد. نتایج نشان داد بخشی از توجه فرد ممکن است همچنان درگیر کار قبلی باقی بماند و عملکرد در کار جدید را کاهش دهد. این اثر زمانی بیشتر بود که کار اول ناتمام رها شده بود.
اسکرولکردن در فیدهای آنلاین از این نظر شباهتهایی با چنین شرایطی دارد؛ یک پست پیش از آنکه کاملاً پردازش شود، جای خود را به محتوای بعدی میدهد و این روند بارها تکرار میشود. با این حال، باید تأکید کرد که آزمایش لروی مستقیماً درباره استفاده از تلفن همراه یا شبکههای اجتماعی نبوده است و ارتباط میان این مفهوم و اسکرولکردن، یک استنباط بر اساس شباهت فرایندها است، نه نتیجه یک آزمایش مستقیم.
چرا توجه ما روی صفحهها کمتر پایدار شده است؟
گلوریا مارک، استاد انفورماتیک در دانشگاه کالیفرنیا، ارواین، از سال ۲۰۰۴ مدت زمانی را که افراد روی یک صفحه یا فعالیت دیجیتال باقی میمانند بررسی کرده است. بر اساس آماری که او در گفتوگویی با دانشگاه کالیفرنیا مطرح کرده، میانگین این زمان در سالهای اخیر به حدود ۴۷ ثانیه و میانه آن به حدود ۴۰ ثانیه رسیده است.
البته این عدد نباید به این معنا تفسیر شود که انسان امروزی دیگر نمیتواند برای مدت طولانی مطالعه کند. این دادهها درباره رفتار افراد هنگام کار با صفحههای دیجیتال است و از مجموعهای از مطالعات در طول چند دهه به دست آمده، نه از یک گروه ثابت که از سال ۲۰۰۴ تا امروز تحت نظر بوده باشد.
افراد همچنان کتابهای طولانی میخوانند؛ تفاوت در این است که خواندن کتاب معمولاً محیطی با محرکهای متغیر و محتوای پیوسته در حال تغییر مانند یک فید اجتماعی ایجاد نمیکند.
چرا خواندن کتاب با اسکرولکردن یکسان نیست؟
تفاوت میان مطالعه روی کاغذ و صفحه نمایش نیز در پژوهشهای مختلف بررسی شده است. پابلو دلگادو از دانشگاه والنسیا و همکارانش در یک فراتحلیل، نتایج ۵۴ مطالعه با بیش از ۱۷۱ هزار شرکتکننده را بررسی کردند.
این فراتحلیل نشان داد در مجموع، در برخی شرایط مزیت کوچک اما نسبتاً پایدار مطالعه روی کاغذ نسبت به مطالعه دیجیتال دیده میشود. این تفاوت زمانی که مطالعه محدود به زمان بود بیشتر مشاهده شد و برای متون اطلاعاتی برجستهتر از متون روایی بود.
با این حال، اندازه این اثر کوچک بود و نباید از آن نتیجه گرفت که هر نوع مطالعه دیجیتال الزاماً از کتاب خواندن ضعیفتر است. نوع محتوا، شرایط مطالعه و نحوه استفاده از رسانه نیز اهمیت دارند.
اسکنکردن سریع متن چه چیزی را از ما میگیرد؟
ماریان ولف، پژوهشگر حوزه مغز و خواندن، استدلال کرده است که مطالعه بسیار سریع و سطحی میتواند فرصت کمتری برای فرایندهای عمیقتر خواندن ایجاد کند؛ فرایندهایی مانند استنباط، مقایسه ایدهها، ارزیابی درستی یک ادعا و درک دیدگاه دیگران.
به بیان ساده، وقتی فرد دائماً در حال عبور از یک محتوای کوتاه به محتوای بعدی است، ممکن است زمان کمتری برای پردازش عمیق هر مطلب داشته باشد. البته این موضوع با این ادعا که «اسکرولکردن حتماً توانایی تفکر عمیق را از بین میبرد» تفاوت دارد؛ شواهد موجود چنین نتیجه قطعیای را ثابت نمیکنند.
چرا جابهجایی مداوم میتواند خستهکننده باشد؟
بخش دیگری از پژوهشهای گلوریا مارک به تأثیر وقفه و جابهجایی میان وظایف مربوط میشود. در مطالعهای که با همکاری دانیلا گودیت و اولریش کلوکه انجام شد، افرادی که هنگام انجام یک کار دچار وقفه میشدند، در برخی شرایط کار خود را سریعتر تمام کردند و کیفیت عملکردشان کاهش پیدا نکرد.
اما نکته مهم این بود که افراد گروه دارای وقفه، استرس، ناامیدی، احساس فشار زمانی و تلاش ذهنی بیشتری گزارش کردند.
این یافته میتواند توضیحی احتمالی برای بخشی از احساس خستگی پس از جابهجایی مداوم میان فعالیتها باشد. با این حال، این آزمایش نیز مستقیماً روی اسکرولکردن فید شبکههای اجتماعی انجام نشده بود؛ بنابراین نمیتوان با قطعیت گفت که همان سازوکار دقیقاً در هنگام استفاده از فیدهای آنلاین رخ میدهد.
در یک ساعت اسکرولکردن چه اتفاقی برای توجه میافتد؟
یکی از ویژگیهای اصلی فیدهای شبکههای اجتماعی، تعداد زیاد تصمیمهای کوچک است. کاربر دائماً باید در مدت کوتاهی تشخیص دهد که یک تصویر، ویدئو، خبر یا نظر چیست و آیا ارزش ادامهدادن دارد یا نه. سپس تقریباً بلافاصله با محرک بعدی مواجه میشود.
بنابراین، مسئله فقط حجم محتوایی نیست که دیده میشود؛ فرایند مداوم انتخاب و تغییر توجه نیز بخشی از تجربه است. پژوهشهای موجود درباره باقیمانده توجه، وقفههای کاری و تفاوت شیوه خواندن میتوانند به درک این مسئله کمک کنند، اما برای اثبات دقیق اثر اسکرولکردن بر خستگی ذهنی به مطالعات مستقیمتری نیاز است.
در نتیجه، اگر پس از یک ساعت گشتوگذار در فید احساس خستگی میکنید اما بهسختی میتوانید محتوایی را که دیدهاید به یاد بیاورید، این تجربه لزوماً عجیب نیست. تغییر سریع و پیوسته محرکها میتواند با الگوهای توجه و جابهجایی ذهنی متفاوت از مطالعه متمرکز یک کتاب همراه باشد.
برای خواندن مطالب بیشتر درباره مغز، تمرکز، سلامت روان و سبک زندگی، به آماج مراجعه کنید.
