به گزارش آماج، یک مطالعه جدید نشان می‌دهد روزه‌داری طولانی‌مدت تنها به مصرف ذخایر چربی بدن محدود نمی‌شود و می‌تواند تغییرات گسترده‌ای در عملکرد مولکولی اندام‌های مختلف ایجاد کند. نکته قابل توجه این پژوهش آن است که بسیاری از این تغییرات تا حدود سه روز پس از قطع کامل دریافت کالری به شکل محسوسی ظاهر نشدند.
این پژوهش که نتایج آن در مجله Nature Metabolism منتشر شده، تصویری نسبتاً دقیق از واکنش بدن انسان به یک دوره روزه‌داری طولانی ارائه می‌دهد. پژوهشگران دریافتند حدود یک‌سوم پروتئین‌های اندازه‌گیری‌شده در خون طی این دوره به شکل قابل توجهی تغییر کردند و آثار این تغییرات به اندام‌ها و سامانه‌های مختلف بدن مربوط بود.
بدن در روزهای نخست روزه‌داری چه می‌کند؟
بدن انسان برای تحمل دوره‌هایی بدون غذا سازگاری‌هایی دارد؛ قابلیتی که در گذشته و زمانی که دسترسی به غذا همواره منظم نبود، اهمیت زیادی داشته است. امروزه نیز افراد به دلایل مذهبی، فرهنگی، پزشکی یا با هدف کاهش وزن روزه می‌گیرند.
یکی از شناخته‌شده‌ترین واکنش‌های بدن به نرسیدن غذا، تغییر منبع انرژی است. در شرایط عادی، بخش مهمی از انرژی بدن از گلوکز حاصل از غذا تأمین می‌شود. با قطع دریافت کالری، بدن به‌تدریج استفاده از ذخایر چربی را افزایش می‌دهد.
پژوهشگران پیش از این نیز این تغییر متابولیک را می‌شناختند؛ اما پرسش مهم‌تر این بود که روزه‌داری طولانی‌مدت در سایر بخش‌های بدن چه تأثیری ایجاد می‌کند و آیا این تغییرات می‌توانند پیامدهای مفید یا نامطلوب داشته باشند.
آزمایش هفت روزه با آب و بدون دریافت کالری
در این مطالعه، ۱۲ داوطلب سالم یک دوره هفت‌روزه روزه‌داری با مصرف آب و بدون دریافت کالری را پشت سر گذاشتند. پژوهشگران در طول این دوره، وضعیت شرکت‌کنندگان را هر روز زیر نظر داشتند و تغییرات حدود ۳ هزار پروتئین موجود در خون آن‌ها را پیش از شروع روزه‌داری، در طول آن و پس از بازگشت به غذا اندازه‌گیری کردند.
پژوهشگران سپس داده‌های مربوط به پروتئین‌ها را با اطلاعات ژنتیکی به‌دست‌آمده از مطالعات جمعیتی بزرگ ترکیب کردند تا مسیرهای زیستی درگیر در پاسخ بدن به روزه‌داری را شناسایی کنند و سرنخ‌هایی درباره پیامدهای احتمالی این تغییرات به دست آورند.
همان‌طور که انتظار می‌رفت، در دو تا سه روز نخست، بدن از مصرف گلوکز فاصله گرفت و استفاده از چربی ذخیره‌شده را به‌عنوان منبع مهم انرژی افزایش داد.
شرکت‌کنندگان در پایان دوره هفت‌روزه به‌طور میانگین حدود ۵.۷ کیلوگرم وزن کم کردند. این کاهش وزن شامل هم توده چربی و هم توده بدون چربی بود؛ توده‌ای که علاوه بر عضله، بخش‌هایی از بافت‌های غنی از آب بدن را نیز شامل می‌شود.
سه روز پس از بازگشت شرکت‌کنندگان به رژیم غذایی عادی، وزن کلی آن‌ها همچنان کمتر از ابتدای مطالعه بود. با این حال، بخش زیادی از توده بدون چربی ازدست‌رفته دوباره بازگشته بود، در حالی که کاهش توده چربی همچنان تا حد زیادی باقی مانده بود.
چرا روز سوم اهمیت دارد؟
یکی از مهم‌ترین یافته‌های مطالعه زمانی ظاهر شد که شرکت‌کنندگان حدود سه روز بدون دریافت کالری سپری کرده بودند. از این مرحله، پژوهشگران تغییرات مشخص‌تری را در سطح پروتئین‌های مختلف بدن مشاهده کردند.
الگوی به‌دست‌آمده نشان می‌داد که محدودیت کامل کالری تنها نحوه تأمین انرژی بدن را تغییر نمی‌دهد، بلکه می‌تواند واکنشی هماهنگ و گسترده در بخش‌های مختلف بدن ایجاد کند.
حدود یک‌سوم پروتئین‌های بررسی‌شده در طول روزه‌داری به‌طور قابل توجهی تغییر کردند و این تغییرات با عملکرد اندام‌های اصلی بدن ارتباط داشتند. بسیاری از این تغییرات نیز در میان شرکت‌کنندگان مختلف به شکل نسبتاً مشابهی دیده شد.
پژوهشگران همچنین نشانه‌هایی پیدا کردند که به نظر می‌رسید نمی‌توان آن‌ها را صرفاً با کاهش وزن توضیح داد. یکی از نمونه‌ها به پروتئین‌های مرتبط با ساختار و پشتیبانی از نورون‌ها در مغز مربوط بود. نورون‌ها سلول‌های تخصصی دستگاه عصبی هستند و ساختارهای اطراف آن‌ها در حفظ عملکرد و ارتباطات عصبی نقش دارند.
این یافته‌ها نشان می‌دهد واکنش بدن به روزه‌داری طولانی می‌تواند بسیار گسترده‌تر از تغییرات مربوط به سوخت‌وساز چربی باشد؛ با این حال، هنوز مشخص نیست همه این تغییرات چه پیامدهای بلندمدتی برای سلامت انسان دارند.
آیا فواید روزه‌داری فراتر از کاهش وزن است؟
کلودیا لانگنبرگ، مدیر مؤسسه پژوهش‌های سلامت دقیق دانشگاه کوئین مری لندن، درباره این مطالعه گفت:
«برای نخستین بار توانسته‌ایم در سطح مولکولی ببینیم هنگام روزه‌داری در سراسر بدن چه اتفاقی رخ می‌دهد. روزه‌داری، زمانی که به شکل ایمن انجام شود، روشی مؤثر برای کاهش وزن است. رژیم‌های محبوبی که از روزه‌داری، مانند روزه‌داری متناوب، استفاده می‌کنند، فوایدی فراتر از کاهش وزن را نیز مطرح می‌کنند. نتایج ما شواهدی از تغییرات مرتبط با سلامت فراتر از کاهش وزن ارائه می‌دهد، اما این تغییرات تنها پس از سه روز محدودیت کامل کالری قابل مشاهده بودند؛ یعنی دیرتر از چیزی که پیش‌تر تصور می‌کردیم.»
با این حال، این یافته‌ها به این معنا نیست که همه انواع روزه‌داری یا رژیم‌های کوتاه‌تر، همان تغییرات زیستی را ایجاد می‌کنند. روزه‌داری متناوب معمولاً شامل دوره‌های کوتاه‌تری از محدودیت غذایی است، در حالی که مطالعه حاضر اثر هفت روز قطع کامل دریافت کالری را بررسی کرده است.
بنابراین، نتایج این پژوهش را نمی‌توان مستقیماً به همه برنامه‌های روزه‌داری تعمیم داد. این مطالعه بیشتر به پژوهشگران کمک می‌کند زمان آغاز برخی از واکنش‌های گسترده‌تر بدن به روزه‌داری طولانی را بهتر بشناسند.
آیا می‌توان اثرات روزه‌داری را بدون گرسنگی طولانی ایجاد کرد؟
یکی از جذاب‌ترین پیامدهای احتمالی این تحقیق، لزوماً توصیه به روزه‌داری طولانی نیست؛ بلکه شناسایی مسیرهای مولکولی‌ای است که در جریان آن فعال می‌شوند.
اگر دانشمندان بتوانند مشخص کنند کدام مسیرهای زیستی مسئول آثار بالقوه مفید روزه‌داری هستند، ممکن است در آینده بتوان داروها یا روش‌های درمانی‌ای طراحی کرد که همان مسیرها را فعال کنند، بدون آنکه فرد مجبور باشد چندین روز غذا نخورد.
این رویکرد می‌تواند برای افرادی اهمیت داشته باشد که به دلیل وضعیت جسمانی یا بیماری‌های زمینه‌ای نمی‌توانند روزه‌داری طولانی را با ایمنی انجام دهند.
مایک پیتزنر، رئیس بخش داده‌های سلامت در مؤسسه PHURI و یکی از رهبران گروه پزشکی محاسباتی در مؤسسه سلامت برلین در دانشگاه شاریته، نیز گفت:
«یافته‌های ما مبنایی برای بخشی از دانسته‌های قدیمی درباره چرایی استفاده از روزه‌داری در برخی شرایط فراهم کرده است. اگرچه روزه‌داری ممکن است برای درمان بعضی بیماری‌ها مفید باشد، در بسیاری از موارد، بیماران به دلیل وضعیت نامناسب سلامت خود نمی‌توانند روزه‌داری کنند. امیدواریم این یافته‌ها به توضیح چرایی مفید بودن روزه‌داری در برخی موارد کمک کند و در نهایت اطلاعات لازم برای توسعه درمان‌هایی را فراهم آورد که بیماران بتوانند از آن‌ها استفاده کنند.»
روزه‌داری طولانی هنوز نیازمند احتیاط است
این مطالعه نقشه‌ای نسبتاً دقیق از تغییرات مولکولی بدن در جریان یک دوره طولانی بدون دریافت کالری ارائه می‌کند و یک نکته مهم را برجسته می‌سازد: تغییر بدن از مصرف گلوکز به استفاده بیشتر از چربی در همان روزهای نخست آغاز می‌شود، اما بسیاری از تغییرات گسترده‌تر در سطح پروتئین‌ها و مسیرهای زیستی، حدود سه روز بعد آشکار می‌شوند.
با وجود اهمیت این یافته‌ها، مطالعه روی تنها ۱۲ فرد سالم انجام شده و نتایج آن به‌تنهایی برای توصیه به روزه‌داری هفت‌روزه یا اثبات اثر درمانی آن کافی نیست. همچنین مشخص نیست تمام تغییرات مولکولی مشاهده‌شده در نهایت به پیامدهای مثبت برای سلامت منجر می‌شوند.
در نتیجه، ارزش اصلی این پژوهش در حال حاضر بیشتر در شناخت سازوکارهای بدن و فراهم کردن مسیرهایی برای تحقیقات آینده است، نه ارائه یک دستورالعمل درمانی. روزه‌داری طولانی می‌تواند برای برخی افراد خطرناک باشد و انجام آن، به‌ویژه در صورت وجود بیماری زمینه‌ای یا مصرف دارو، باید با نظر پزشک انجام شود.
برای دنبال کردن تازه‌ترین یافته‌های علمی و پژوهش‌های مرتبط با سلامت و بدن انسان، به آماج مراجعه کنید.
