به گزارش آماج، مصرف داروهای محرک برای درمان اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) در سالهای اخیر افزایش یافته و همزمان نگرانیهایی درباره ارتباط احتمالی این داروها با روانپریشی مطرح شده است. روانپریشی وضعیتی است که در آن فرد برای تشخیص واقعیت از تجربههای ذهنی خود با مشکل مواجه میشود و ممکن است صداها یا تصاویر غیرواقعی را تجربه کند یا باورهایی شکل دهد که با واقعیت مطابقت ندارند.
اگرچه روانپریشی عارضهای نسبتاً نادر است، میتواند مشکل جدی سلامت محسوب شود و در برخی موارد به مراقبت فوری پزشکی نیاز داشته باشد. بااینحال، شواهد علمی نشان میدهند خطر بروز این وضعیت در مصرف درمانی و تحت نظارت داروهای ADHD پایین است و نمیتوان هر مورد روانپریشی را مستقیماً به مصرف این داروها نسبت داد.
کدام داروهای ADHD ممکن است با روانپریشی ارتباط داشته باشند؟
داروهای محرک رایجترین گروه دارویی مورد استفاده برای درمان ADHD در استرالیا هستند. متیلفنیدات که با نامهای تجاری ریتالین و کنسرتا عرضه میشود، از جمله این داروهاست. دکسآمفتامین و لیسدکسآمفتامین، از خانواده آمفتامینها و با نام تجاری وایوانس، نیز برای درمان این اختلال تجویز میشوند.
در کنار داروهای محرک، داروهای غیرمحرکی مانند اتموکستین، گوانفاسین و کلونیدین نیز برای برخی بیماران تجویز میشوند؛ هرچند مصرف آنها کمتر رایج است.
داروهای محرک با افزایش فعالیت انتقالدهندههای عصبی دوپامین و نورآدرنالین به بهبود تمرکز، انگیزه و کنترل رفتار کمک میکنند. میتوان عملکرد آنها را به کاهش تعداد پنجرههای باز در یک مرورگر تشبیه کرد؛ به این معنا که حواسپرتیهای پسزمینه کمتر میشوند و فرد میتواند روی فعالیت اصلی تمرکز کند.
افزایش مصرف داروهای ADHD در استرالیا
افزایش آگاهی عمومی درباره ADHD و رشد تشخیص این اختلال، تعداد افرادی را که دارو دریافت میکنند نیز افزایش داده است. بر اساس دادههای منتشرشده، در سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۵ حدود ۲ نفر از هر هزار نفر در استرالیا داروی یارانهای ADHD دریافت میکردند. این میزان در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ به ۲۲ نفر از هر هزار نفر رسید؛ یعنی نزدیک به ۶۰۰ هزار نفر.
در سال مالی ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، داروهای محرک حدود ۸۷ درصد نسخههای دارویی ADHD را تشکیل میدادند. این سهم بالا با توجه به جایگاه داروهای محرک بهعنوان یکی از درمانهای خط اول مبتنی بر شواهد برای این اختلال قابلتوجه است.
شواهد علمی درباره فواید داروهای محرک ADHD
مطالعات گسترده از اثربخشی داروهای محرک در کاهش علائم ADHD حمایت میکنند. مرورهایی که نتایج بیش از ۱۰۰ کارآزمایی را بررسی کردهاند، نشان میدهند مصرف این داروها با کاهش قابلتوجه علائمی مانند تکانشگری و حواسپرتی همراه است.
فواید احتمالی این درمانها به بهبود تمرکز محدود نمیشود. برخی پژوهشها ارتباط مصرف داروهای ADHD را با کاهش خطر تصادفهای رانندگی، سوءمصرف مواد، افکار و رفتارهای خودکشی و محکومیتهای کیفری گزارش کردهاند. این یافتهها نشان میدهند درمان مناسب ADHD میتواند در جنبههای مختلف زندگی بیماران نقش داشته باشد.
احتمال بروز روانپریشی در مصرفکنندگان داروهای ADHD چقدر است؟
بر اساس مطالعات موجود، احتمال بروز روانپریشی در افرادی که داروهای محرک را با تجویز پزشک و تحت نظارت مصرف میکنند، پایین گزارش شده است. برآوردهای برخی پژوهشها میزان بروز روانپریشی مرتبط با محرکها را حدود ۰٫۲ تا ۳ درصد اعلام کردهاند؛ البته این ارقام به نوع مطالعه و جمعیت بررسیشده وابستهاند.
در یک مطالعه آمریکایی که بیش از ۲۲۰ هزار نوجوان و جوان آغازکننده درمان با داروهای محرک را بررسی کرد، حدود یک نفر از هر ۶۶۰ نفر در ماههای پس از شروع مصرف، دچار روانپریشی شد.
همچنین یک پژوهش تجمیعی شامل ۱۶ مطالعه و حدود ۳۹۰ هزار فرد مبتلا به ADHD نشان داد که ۲٫۸ درصد افراد دریافتکننده داروهای محرک، علائم روانپریشی را تجربه کردهاند. این آمار به معنای ابتلای همه این افراد به یک اختلال روانپریشی پایدار نیست؛ زیرا بروز علائم روانپریشی لزوماً به معنای شکلگیری یک بیماری مزمن نخواهد بود.
خطر آسیب، از جمله روانپریشی، در صورت مصرف دارو بدون نسخه یا استفاده غیرپزشکی از مواد محرک احتمالاً بیشتر است. مصرف دوزهای بالای متآمفتامین و سایر محرکها، بهویژه در صورت استعمال یا تزریق، میتواند خطرهای جدیتری ایجاد کند.
آیا همه پژوهشها ارتباط داروهای ADHD و روانپریشی را تأیید میکنند؟
خیر. نتایج مطالعات در این زمینه کاملاً یکسان نیستند و برخی پژوهشها هیچ ارتباطی میان مصرف داروهای محرک و افزایش خطر روانپریشی پیدا نکردهاند. برای مثال، یک مطالعه در فنلاند با بررسی نزدیک به چهار هزار جوان دریافتکننده متیلفنیدات، ارتباطی میان مصرف این دارو و افزایش خطر روانپریشی پیدا نکرد.
از سوی دیگر، برخی شواهد نشان میدهند افراد مبتلا به ADHD ممکن است مستقل از مصرف دارو نیز در معرض خطر بالاتری برای تجربه روانپریشی باشند. بنابراین، در مطالعاتی که ارتباطی میان دارو و این وضعیت مشاهده شده است، نمیتوان نقش عوامل زمینهای و ویژگیهای قبلی بیماران را نادیده گرفت.
نوع داروی محرک نیز اهمیت دارد. در دو مطالعه جمعیتمحور، روانپریشی در مصرفکنندگان آمفتامینها تقریباً دو برابر بیشتر از افرادی گزارش شد که متیلفنیدات مصرف میکردند. این تفاوت به معنای بیخطر بودن یک دارو یا ممنوعیت داروی دیگر نیست، بلکه نشان میدهد ارزیابی نوع درمان و شرایط فردی بیمار اهمیت دارد.
افرادی که داروی ADHD مصرف میکنند باید به چه نکاتی توجه کنند؟
متخصصان برای کاهش خطرهای احتمالی و اطمینان از مناسب بودن درمان، چند توصیه مهم مطرح میکنند:
- به ارزیابیهای کوتاه اینترنتی اکتفا نکنید: تشخیص ADHD باید براساس ارزیابی جامع و مبتنی بر شواهد انجام شود. پرسشنامههای کوتاه آنلاین بهتنهایی برای تشخیص کافی نیستند.
- سوابق رشدی و روانی را بررسی کنید: ارزیابی مناسب معمولاً شامل بررسی دقیق سابقه رشد فرد، پرسش درباره سایر مشکلات سلامت روان و دریافت اطلاعات از افرادی است که شناخت کافی از او دارند.
- دارو را دقیقاً طبق نسخه مصرف کنید: تغییر مقدار مصرف یا قطع دارو بدون مشورت با پزشک میتواند مشکلساز باشد. همچنین نباید از داروی تجویزشده برای شخص دیگری استفاده کرد.
- وضعیت روانی خود را پیگیری کنید: مراجعه منظم به پزشک و سایر متخصصان سلامت به شناسایی نشانههای هشداردهنده و اصلاح بهموقع برنامه درمانی کمک میکند.
- علائم غیرعادی را جدی بگیرید: بروز توهم، باورهای غیرواقعی یا تغییرات شدید در درک واقعیت باید در اسرع وقت با متخصص سلامت در میان گذاشته شود. در صورت بروز علائم شدید یا خطر فوری، دریافت کمک پزشکی اورژانسی ضروری است.
آیا داروهای ADHD ایمن هستند؟
داروهای ADHD از جمله داروهایی هستند که در روانپزشکی بهطور گسترده مطالعه شدهاند و شواهد علمی از نقش آنها در کاهش برخی پیامدهای جدی مرتبط با این اختلال حمایت میکند. بااینحال، مانند سایر داروها، مصرف آنها بدون آگاهی از عوارض احتمالی و بدون نظارت پزشکی مناسب نیست.
در مجموع، شواهد موجود نشان میدهند روانپریشی یکی از عوارض احتمالی اما نسبتاً نادر داروهای محرک ADHD است. تشخیص دقیق، انتخاب داروی مناسب، رعایت مقدار تجویزشده و پیگیری منظم وضعیت بیمار میتواند به مدیریت خطرها کمک کند. تصمیم درباره شروع، تغییر یا توقف درمان نیز باید با مشورت پزشک انجام شود.
برای مطالعه تازهترین مطالب علمی درباره داروها، سلامت روان و روشهای درمانی، با آماج همراه باشید.




