به گزارش آماج، نتایج یک مطالعه گسترده در ژاپن نشان می‌دهد کار کردن در شیفت شب طی دوران بارداری ممکن است با افزایش احتمال بروز برخی مشکلات رشدی در کودکان ارتباط داشته باشد. این پژوهش که اطلاعات بیش از ۳۱ هزار مادر و کودک را بررسی کرده، میان فعالیت شغلی شبانه مادران و افزایش احتمال شناسایی مشکلاتی در مهارت‌های ارتباطی، حرکتی ظریف و اجتماعی کودکان چهار ساله ارتباط آماری پیدا کرده است؛ با این حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که این یافته‌ها رابطه علت و معلولی را اثبات نمی‌کند.
این مطالعه روی ۳۱ هزار و ۵۲۸ مادر و کودک انجام شده و نتایج آن در نشریه Occupational and Environmental Medicine منتشر شده است. محققان وضعیت اشتغال مادران در شیفت شب را در دو مرحله از دوران بارداری بررسی کردند و سپس توانایی‌های رشدی کودکان را در چهار سالگی مورد ارزیابی قرار دادند.
افزایش ۲۹ تا ۳۴ درصدی خطر نسبی مشکلات رشدی
بر اساس نتایج پژوهش، کودکانی که مادرانشان در هر دو مرحله بررسی‌شده در دوران بارداری شیفت شب کار کرده بودند، در مقایسه با کودکانی که مادرانشان شب‌کار نبودند، با ۲۹ تا ۳۴ درصد افزایش خطر نسبی شناسایی مشکلات احتمالی در برخی حوزه‌های رشد مواجه بودند.
این حوزه‌ها شامل مهارت‌های ارتباطی، مهارت‌های حرکتی ظریف مانند برداشتن اشیای کوچک و مهارت‌های اجتماعی می‌شدند. با این حال، این درصد به معنای آن نیست که ۲۹ تا ۳۴ درصد کودکان مادران شب‌کار دچار اختلال رشدی شده‌اند.
در مجموع گروه‌های مورد بررسی، حدود ۱۳ درصد کودکان در دست‌کم یکی از حوزه‌های ارزیابی‌شده نشانه‌هایی داشتند که می‌توانست نیازمند بررسی بیشتر باشد. این ارزیابی‌ها بر اساس پاسخ والدین به پرسش‌نامه‌ها انجام شده و غربالگری اولیه محسوب می‌شود، نه تشخیص پزشکی قطعی.
چرا کار شبانه در دوران بارداری مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است؟
یکی از توضیحات احتمالی برای ارتباط مشاهده‌شده، تأثیر اختلال در ساعت زیستی بدن مادر بر روند شکل‌گیری ساعت درونی جنین است. ساعت زیستی، مجموعه‌ای از سازوکارهای بدن است که الگوهای روزانه خواب، ترشح هورمون‌ها و دیگر فعالیت‌های فیزیولوژیک را تنظیم می‌کند.
جنین پیش از تولد هنوز ساعت زیستی کاملاً تکامل‌یافته‌ای ندارد و ممکن است برای دریافت نشانه‌های مربوط به شب و روز به پیام‌های بدن مادر وابسته باشد. ملاتونین، هورمونی که عمدتاً در تاریکی و ساعات شب ترشح می‌شود، می‌تواند از طریق جفت به جنین برسد.
کار در شیفت شب ممکن است این نظم طبیعی را مختل کند. حتی اگر فرد به اندازه کافی بخوابد، بیدار ماندن در شب و خوابیدن در روز می‌تواند برنامه فعالیت بدن را از ساعت زیستی آن جدا کند. عواملی مانند نور محیط و زمان صرف غذا نیز بر تنظیم این ساعت تأثیر دارند.
مطالعات حیوانی چه سرنخ‌هایی درباره ساعت زیستی جنین ارائه می‌کنند؟
برخی پژوهش‌های حیوانی نشان داده‌اند که جنین ممکن است پیش از فعال شدن کامل ساعت زیستی خود، از طریق پیام‌های شیمیایی بدن مادر اطلاعاتی درباره زمان شب و روز دریافت کند.
در یک مطالعه روی موش‌های صحرایی در سال ۲۰۲۵، پژوهشگران مشاهده کردند برخی مواد مرتبط با غذا در طول روز در ناحیه‌ای از مغز جنین تغییر می‌کنند؛ ناحیه‌ای که پس از تولد در تنظیم ساعت زیستی نقش دارد.
در پژوهشی دیگر روی موش‌ها در سال ۲۰۲۶، تزریق یک هورمون مرتبط با استرس به مادران باردار در ساعت‌های متفاوت روز، بر ریتم‌های روزانه جفت و فرزندان در حال رشد تأثیر گذاشت.
این نتایج احتمال نقش مواد غذایی و هورمون‌ها را در انتقال اطلاعات زمانی از مادر به جنین مطرح می‌کنند؛ اما هنوز مشخص نیست این سازوکارها تا چه اندازه می‌توانند یافته‌های مطالعه ژاپنی را توضیح دهند یا در انسان نیز به همین شکل عمل کنند.
آیا میزان نور در اوایل زندگی بر ساعت زیستی اثر می‌گذارد؟
مطالعات دیگری روی موش‌ها نشان داده‌اند میزان نور دریافتی در مراحل اولیه زندگی ممکن است بر الگوهای فعالیت ساعت زیستی در آینده اثر بگذارد. در یک آزمایش، موش‌هایی که در شرایطی شبیه روزهای بلند تابستان رشد کرده بودند، الگوهای متفاوتی از فعالیت مغزی نسبت به موش‌های پرورش‌یافته در شرایط روزهای کوتاه زمستانی نشان دادند. برخی از این تفاوت‌ها حتی پس از تغییر شرایط نوری نیز باقی ماندند.
در مطالعه‌ای دیگر، موش‌هایی که از دوران بارداری مادر تا زمان از شیر گرفتن در معرض روزهای طولانی‌تر قرار گرفته بودند، حتی پس از قرار گرفتن در چرخه نوری یکسان، زمان بیشتری را در طول روز به خواب اختصاص دادند.
این آزمایش‌ها نشان می‌دهند الگوهای نور در اوایل زندگی می‌توانند اثرات ماندگاری بر ساعت زیستی موش‌ها داشته باشند؛ اما تغییرات فصلی نور با کار کردن مادر در شیفت شب یکسان نیست و نمی‌توان نتایج این آزمایش‌ها را مستقیماً به نوزادان انسان تعمیم داد.
نقش شیر مادر در انتقال نشانه‌های شب و روز
انتقال نشانه‌های زمانی از مادر به نوزاد ممکن است پس از تولد نیز ادامه پیدا کند. شیر مادر حاوی ملاتونین است و میزان این هورمون در ساعات مختلف شبانه‌روز تغییر می‌کند.
در یک کارآزمایی کوچک در سال ۲۰۲۶ که ۶۰ نوزاد نارس در آن شرکت داشتند، نوزادانی که شیر دوشیده‌شده را در همان زمانی دریافت کردند که شیر جمع‌آوری شده بود، هنگام ترخیص از بیمارستان مدت بیشتری را در خواب آرام سپری کردند.
با این حال، این پژوهش پیامدهای بلندمدت رشد کودکان را بررسی نکرده است و برای نتیجه‌گیری درباره اثرات پایدار زمان تغذیه با شیر مادر، به مطالعات بیشتری نیاز است.
محدودیت‌های مطالعه؛ آیا شیفت شب واقعاً علت مشکلات رشدی است؟
پژوهش ژاپنی با وجود تعداد بالای شرکت‌کنندگان، محدودیت‌هایی دارد. محققان اطلاعات دقیقی درباره تعداد شیفت‌های شبانه هر مادر، میزان دشواری شغل یا دلایل توقف کار شبانه در دوران بارداری در اختیار نداشتند.
در این مطالعه حتی کار کردن یک شب در ماه نیز به‌عنوان فعالیت در شیفت شب محسوب شده است؛ بنابراین مشخص نیست افزایش تعداد شیفت‌های شبانه می‌تواند خطر بیشتری ایجاد کند یا خیر.
پژوهشگران همچنین مدت خواب مادران را بررسی کردند. ارتباط میان کار شبانه و نتایج غربالگری رشدی در زنانی که دست‌کم ۱۰ ساعت در روز می‌خوابیدند، قوی‌تر به نظر می‌رسید؛ اما تنها ۸۰ زن هم‌زمان در شیفت شب به کار ادامه داده بودند و چنین مدت خوابی را گزارش کرده بودند. به همین دلیل، این یافته قطعی نیست و نشان نمی‌دهد خواب طولانی‌تر برای مادر یا جنین مضر است.
مهم‌تر از همه، مطالعه مشخص نمی‌کند که توقف کار شبانه می‌تواند احتمال مشکلات رشدی را کاهش دهد یا خیر. همچنین غربالگری‌های انجام‌شده به معنای تشخیص قطعی اختلال در کودکان نیستند.
آیا مادران باردار باید از یک شب بی‌خوابی نگران باشند؟
نتایج این پژوهش می‌تواند زمینه‌ساز بررسی شرایط کاری مناسب‌تر برای زنان باردار، از جمله انعطاف‌پذیری بیشتر در برنامه شیفت‌ها باشد. با این حال، شواهد فعلی برای اثبات اینکه اختلال ساعت زیستی ناشی از کار شبانه باعث مشکلات رشدی می‌شود کافی نیست.
این مطالعه همچنین دلیلی برای نگرانی والدین درباره یک شب بی‌خوابی یا اختلال گاه‌به‌گاه در برنامه خواب فراهم نمی‌کند. آنچه پژوهشگران مطرح کرده‌اند، ارتباطی آماری در میان گروهی از مادران شاغل در شیفت شب است که برای درک سازوکارهای احتمالی آن به تحقیقات بیشتری نیاز دارد.
برای مطالعه تازه‌ترین گزارش‌ها و یافته‌های علمی درباره بارداری، سلامت مادر و رشد کودکان، مطالب آماج را دنبال کنید.
