نام «ایران» برخلاف برخی برداشت‌ها، ساخته دوره رضاشاه نیست و پیشینه آن به متون و سنت‌های تاریخی ایران باستان بازمی‌گردد. دکتر حمید احمدی، استاد و پژوهشگر تاریخ و سیاست، در یک وبینار با بررسی شواهد ادبی، اسطوره‌ای و تاریخی، به ریشه‌های نام ایران و شکل‌گیری هویت ملی ایرانی پرداخت و تأکید کرد که هویت ایرانی را نمی‌توان صرفاً محصول پیدایش دولت مدرن دانست. از نظر او، سرزمین، تاریخ، زبان و فرهنگ، دولت و مردم پنج عنصر اصلی در تداوم این هویت هستند.
نام ایران از چه زمانی رواج داشته است؟
به گفته حمید احمدی، «پارس» یا «پرشیا» نام‌هایی هستند که یونانیان و سپس اروپایی‌ها برای اشاره به این سرزمین به کار بردند؛ در حالی که «ایران» نامی با ریشه‌های بومی و سابقه‌ای طولانی در متون ایرانی است. بنابراین، فرمان سال ۱۳۱۴ خورشیدی برای استفاده رسمی از نام ایران در مکاتبات بین‌المللی، به معنای ساختن نامی تازه نبود، بلکه درخواست برای به‌کارگیری نامی بود که پیش‌تر نیز در سنت تاریخی و فرهنگی ایرانیان وجود داشت.
احمدی برای توضیح پیشینه این نام، به مفاهیمی مانند «خونیرث بامی»، «ایران‌ویج»، «ایران‌شهر» و «ایران‌زمین» اشاره کرد. این اصطلاحات در متون و روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای، بازتابی از تصور ایرانیان درباره سرزمین و جایگاه آن در جهان بوده‌اند.
خونیرث بامی؛ سرزمین مرکزی در جغرافیای اسطوره‌ای ایران
در برخی متون کهن ایرانی، از جمله اوستا و نوشته‌های پهلوی، جهان به هفت اقلیم تقسیم شده است. در این تقسیم‌بندی، سرزمینی مرکزی با نام «خونیرث بامی» یا «خونیرس بامی» جایگاهی ویژه دارد. در سنت اسطوره‌ای و جغرافیایی ایران، این سرزمین مرکز جهان شناخته می‌شود و ایران در نسبت با آن تعریف شده است.
در روایت آفرینش مزدیسنایی نیز به پیدایش هفت خشکی پس از یورش نیروهای اهریمنی و بارش باران اشاره شده و خونیرث در مرکز آن‌ها قرار گرفته است. این روایت‌ها بیش از آنکه توصیفی از مرزهای جغرافیایی به معنای امروزی باشند، نشان‌دهنده جهان‌بینی و تصور ایرانیان باستان از جایگاه سرزمین خود هستند.
در شاهنامه ابومنصوری نیز عبارتی درباره این تقسیم‌بندی آمده است:
هر کجا آرامگاه مردمان بود … هفتم را که میانی جهان است خونیرس بامی خوانند … و خونیرس بامی این است که ما اندریم و شاهان ایران‌شهر خوانندی.
این روایت، پیوند میان سرزمین، مردمان و مفهوم ایران‌شهر را در سنت جغرافیایی و تاریخی ایران نشان می‌دهد. در منابع تاریخی دوره اسلامی، از جمله گزارش‌هایی که به طبری نسبت داده شده، نام خونیرث و محدوده جغرافیایی آن نیز بازتاب یافته است. با این حال، جغرافیای اسطوره‌ای را نباید بدون واسطه با مرزهای سیاسی امروز یکسان دانست.
ایران‌ویج و شکل‌گیری مفهوم ایران‌شهر
یکی دیگر از مفاهیم مهم در متون اوستایی، «ایران‌ویج» یا «اَیریانِم وَئِجَه» است. این نام به سرزمینی کهن در جغرافیای اسطوره‌ای ایرانیان اشاره دارد، اما درباره محل دقیق آن میان پژوهشگران اتفاق نظر وجود ندارد.
برخی دیدگاه‌ها ایران‌ویج را با نواحی شمال شرقی فلات ایران و بخش‌هایی از آسیای میانه مرتبط می‌دانند. در بحث درباره موقعیت آن نیز نام رودهایی مانند آمودریا، هیرمند و ارس مطرح شده است. از این رو، ایران‌ویج را باید بخشی از جغرافیای تاریخی و اسطوره‌ای ایرانیان دانست که مکان‌یابی دقیق آن همچنان محل پژوهش است.
در دوره‌های بعد، اصطلاح‌هایی مانند «ایران‌شهر» به‌ویژه در دوره ساسانی و سپس «ایران» و «ایران‌زمین» در متون فارسی رواج داشتند. شاعرانی چون فردوسی، رودکی، قطران تبریزی و خاقانی نیز در آثار خود از ایران، شاهان ایرانی و نسبت ایران و توران سخن گفته‌اند.
به گفته احمدی، نام ایران در نامه‌های برخی پادشاهان دوره‌های بعد، از جمله صفویان و نادرشاه، نیز دیده می‌شود. این شواهد از تداوم کاربرد نام ایران در سنت مکتوب و ادبی این سرزمین حکایت دارد.
آیا هویت ملی ایرانی پدیده‌ای مدرن است؟
یکی از پرسش‌های محوری در سخنان احمدی این بود که آیا هویت ملی ایرانی نیز مانند بسیاری از ملت‌های اروپایی در دوره جدید شکل گرفته یا ریشه‌های آن به دوره‌های بسیار قدیمی‌تر بازمی‌گردد.
او هویت را نوعی خودشناسی و بازشناسی دانست؛ فرآیندی که در آن فرد یا گروه، خود را در نسبت با دیگران تعریف می‌کند و به احساس تعلق و تمایز می‌رسد. هویت می‌تواند در سطوح فردی، اجتماعی، دینی، فرهنگی و ملی شکل بگیرد. هویت ملی نیز افراد را بر پایه سرزمین، تاریخ و تجربه‌های مشترک به یکدیگر پیوند می‌دهد.
در نظریه‌های جدید ملت و ملی‌گرایی، اندیشمندانی مانند اریک هابسبام، بندیکت اندرسون و ارنست گلنر بر مدرن بودن ملت و شکل‌گیری آن در پی تحولات اروپا طی سده‌های هجدهم و نوزدهم تأکید کرده‌اند. احمدی معتقد است این نظریه‌ها برای توضیح تجربه تاریخی اروپا اهمیت دارند، اما نباید بدون توجه به تفاوت‌های تاریخی و تمدنی، به همه جوامع تعمیم داده شوند.
از نگاه او، کشورهایی مانند ایران، چین، هند و یونان دارای تجربه‌های تاریخی و فرهنگی متفاوتی هستند و در آن‌ها می‌توان صورت‌هایی از تعلق و خودآگاهی تاریخی را پیش از پیدایش دولت مدرن مشاهده کرد.
نقش خاطره تاریخی در شکل‌گیری ملت‌ها
احمدی برای توضیح پیوند میان هویت‌های تاریخی و ملت‌های جدید، به دیدگاه‌های آنتونی اسمیت، نظریه‌پرداز مطالعات ملی‌گرایی، اشاره کرد. اسمیت در کتاب «ریشه‌های قومی ملت‌ها» بر نقش خاطره‌های تاریخی، اسطوره‌ها، نمادها و پیوندهای فرهنگی در شکل‌گیری ملت‌ها تأکید می‌کند.
بر اساس این دیدگاه، ملت‌های جدید لزوماً از نقطه صفر و با پیدایش دولت مدرن ساخته نمی‌شوند؛ بلکه ممکن است بر بستر مجموعه‌ای از خاطره‌ها و پیوندهای تاریخی پیشین شکل بگیرند. احمدی این رویکرد را برای بررسی تجربه تاریخی ایران مهم دانست.
واژه ملت در متون فارسی چه معنایی داشته است؟
یکی دیگر از محورهای سخنان احمدی، بررسی کاربرد تاریخی واژه «ملت» بود. در برداشت رایج، این واژه در گذشته بیشتر به معنای دین و آیین به کار می‌رفته و کاربرد آن برای اشاره به یک جامعه یا جمعیت، به دوره جدید مربوط است.
احمدی با استناد به نمونه‌هایی از متون فارسی، از جمله ترکیب‌هایی مانند «ملت عرب» و «ملت ترکان»، معتقد بود که این واژه در برخی دوره‌های تاریخی معنایی گسترده‌تر از پیروان یک دین داشته و برای اشاره به گروه‌های انسانی نیز استفاده می‌شده است. او همچنین به کاربرد واژه ملت در آثار شاعرانی مانند عنصری، فرخی و امیرمعزی اشاره کرد.
به گفته او، همراهی واژه‌های «ملت» و «دولت» در متون فارسی نیز از نکات قابل توجه است. با این حال، تحول معنایی این واژه در دوره‌های مختلف نیازمند بررسی دقیق متون و توجه به زمینه تاریخی هر کاربرد است و نباید معنای امروزی آن را بدون واسطه به گذشته تعمیم داد.
زبان فارسی و تداوم فرهنگی ایران
احمدی زبان را یکی از عناصر مهم هویت ایرانی دانست و به سابقه زبان فارسی پیش از دوره اسلامی و تداوم آن در سده‌های بعد اشاره کرد. به گفته او، فارسی در دوره‌های مختلف در بخش‌های گسترده‌ای از خراسان، ماوراءالنهر، آذربایجان و دیگر مناطق، زبان ادبی و فرهنگی مشترک بوده است.
او همچنین به شواهدی از شعر فارسی در سده نخست هجری و روایت‌هایی درباره آشنایی مردم سمرقند و بخارا با این زبان اشاره کرد. از نظر او، تغییر خط فارسی پس از ورود اسلام را نباید با نابودی زبان فارسی یا جایگزینی کامل آن با زبان دیگری اشتباه گرفت.
فارسی پیش از اسلام با خط‌های گوناگونی نوشته می‌شد و پس از ورود اسلام، خط عربی با تغییرات و افزوده‌هایی برای نوشتن فارسی به کار گرفته شد. به این ترتیب، خط نوشتاری تغییر کرد، اما زبان فارسی به حیات خود ادامه داد و در دوره‌های بعد گسترش یافت.
زبان مشترک ملی و جایگاه زبان‌های محلی
در دیدگاه احمدی، فارسی به‌عنوان زبان مشترک ملی و زبان آموزش رسمی، نقش مهمی در ارتباط میان مناطق مختلف ایران دارد. او در عین حال بر اهمیت حفظ زبان‌ها و میراث فرهنگی محلی نیز تأکید کرد و معتقد بود وجود زبان مشترک ملی لزوماً به معنای نادیده گرفتن تنوع زبانی نیست.
احمدی با آموزش رسمی به زبان‌های متعدد در نظام آموزشی کشور موافق نبود و نگرانی‌هایی درباره پیامدهای احتمالی تبدیل زبان به مرزهای جداکننده اجتماعی و سیاسی مطرح کرد. این دیدگاه در کنار مباحث حقوق زبانی، سیاست‌های آموزشی و تجربه کشورهای چندزبانه، موضوعی قابل بررسی و گفت‌وگوی کارشناسی است.
در هر حال، بحث درباره زبان مشترک ملی باید با توجه به اهمیت پاسداشت زبان‌ها و فرهنگ‌های محلی دنبال شود؛ همان‌گونه که حفظ تنوع زبانی نیز لزوماً به معنای نفی نقش زبان مشترک نیست.
دین، آیین‌ها و فرهنگ در هویت ایرانی
از نگاه احمدی، زبان تنها بخش فرهنگ نیست و آیین‌ها، جشن‌ها، سوگواری‌ها، موسیقی، آداب اجتماعی و باورهای معنوی نیز در شکل‌گیری هویت ایرانی نقش دارند. او معتقد بود فرهنگ ایرانی در طول تاریخ، با وجود تغییرات دینی و اجتماعی، عناصر متعددی را حفظ کرده و بازتولید کرده است.
احمدی برای توضیح جایگاه معنویت در فرهنگ ایرانی به شخصیت رستم در شاهنامه اشاره کرد؛ قهرمانی که پیش از نبرد از خداوند یاری می‌خواهد و پس از پیروزی شکرگزاری می‌کند. او همچنین یادآور شد که تاریخ ایران شامل حضور پیروان ادیان و مذاهب گوناگون، از زرتشتیان و یهودیان تا مسلمانان شیعه و سنی و مسیحیان ارمنی بوده است.
در این نگاه، هویت ملی ایرانی باید ظرفیت دربرگرفتن همه گروه‌های دینی و فرهنگی را داشته باشد و به یک مذهب یا دوره تاریخی محدود نشود.
دولت؛ قدرت سیاسی در خدمت عدالت
احمدی دولت را نهادی سیاسی برای اداره سرزمین و جامعه می‌داند که وظیفه آن تأمین امنیت، نظم، عدالت و امکان زندگی جمعی است. به باور او، وجود حکومت به‌تنهایی برای تقویت هویت ملی کافی نیست؛ بلکه دولت زمانی می‌تواند به همبستگی ملی کمک کند که رابطه‌ای عادلانه با مردم برقرار کند و منافع عمومی را در اولویت قرار دهد.
او برای توضیح این موضوع به مفهوم «فرّ ایزدی» در شاهنامه اشاره کرد. در سنت حماسی ایران، فرّ تنها نشانه قدرت و سلطنت نیست، بلکه با شایستگی، دادگری و توانایی اداره درست جامعه ارتباط دارد.
داستان جمشید در شاهنامه نمونه‌ای از این نگاه است؛ پادشاهی که با گرفتار شدن در خودبزرگ‌بینی و فاصله گرفتن از عدالت، فرّه و جایگاه خود را از دست می‌دهد. احمدی همچنین به بیتی درباره تهمورث اشاره کرد:
چنان شاه پالوده شد از بدی
که تابید از او فرّه ایزدی
از نظر احمدی، این روایت‌ها نشان می‌دهند که مشروعیت سیاسی در سنت حماسی ایران با عملکرد عادلانه و دوری از فساد و ستم پیوند داشته است. دولت می‌تواند با رعایت عدالت و حقوق مردم به تقویت همبستگی ملی کمک کند و در مقابل، تبعیض و بی‌عدالتی ممکن است پیوند جامعه با ساختار سیاسی را تضعیف کند.
مردم؛ عنصر اصلی هویت ملی ایران
در دیدگاه احمدی، سرزمین، تاریخ، زبان و دولت بدون حضور و مشارکت مردم معنای کاملی پیدا نمی‌کنند. هویت ملی به مردمانی تعلق دارد که در یک سرزمین زندگی می‌کنند، در تجربه‌های تاریخی آن سهیم‌اند و در ساختن آینده آن نقش دارند.
او بر فراگیر بودن مفهوم مردم تأکید کرد و گفت جامعه ایران را نمی‌توان به یک قوم، زبان، مذهب یا گروه اجتماعی محدود کرد. کردها، آذری‌ها، بلوچ‌ها، عرب‌زبانان، فارس‌زبانان و دیگر گروه‌های فرهنگی و زبانی، همگی بخشی از جامعه ایران هستند و باید از حقوق برابر برخوردار باشند.
احمدی برای نشان دادن پیوندهای تاریخی و فرهنگی مناطق مختلف، به داستان زال و رودابه در شاهنامه اشاره کرد؛ روایتی که میان خاندان سام در سیستان و سرزمین کابل پیوند برقرار می‌کند. او همچنین به بیت فردوسی استناد کرد:
چه باشد که پیوند سام سوار
نجوید ز اهواز تا قندهار
احمدی این بیت را نشانه‌ای از گستره پیوندهای جغرافیایی و فرهنگی در روایت حماسی ایران دانست و بر پیشینه حضور مناطق مختلف در تصور تاریخی ایران‌زمین تأکید کرد.
برابری حقوقی زنان و مردان
از دیگر نکات مورد تأکید احمدی، برابری حقوقی زنان و مردان در چارچوب هویت ملی فراگیر بود. به باور او، جامعه‌ای که بخشی از مردم را از مشارکت سیاسی، اقتصادی، آموزشی و اجتماعی محروم کند، نمی‌تواند به همبستگی ملی پایدار دست یابد. مشارکت برابر شهروندان و برخورداری آنان از حقوق یکسان، از مؤلفه‌های مهم جامعه‌ای فراگیر به شمار می‌رود.
پنج عنصر اصلی هویت ملی ایرانی
در جمع‌بندی سخنان احمدی، هویت ملی ایرانی بر پنج عنصر اصلی استوار است که در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند:
- سرزمین: جغرافیای تاریخی و فرهنگی ایران و احساس تعلق به آن.
- تاریخ: خاطره‌ها، روایت‌ها، اسطوره‌ها و تجربه‌های مشترک نسل‌های مختلف.
- زبان و فرهنگ: زبان فارسی به‌عنوان زبان مشترک در کنار آیین‌ها، سنت‌ها و زبان‌های محلی.
- دولت: نهاد اداره‌کننده جامعه که باید بر عدالت، امنیت و خدمت به مردم استوار باشد.
- مردم: مجموعه شهروندان با تنوع قومی، زبانی، دینی و فرهنگی که در ساختن آینده کشور مشارکت دارند.
هویت ایرانی؛ پیوند گذشته تاریخی با زندگی امروز
بر اساس روایت دکتر حمید احمدی، نام ایران و برخی عناصر هویت ایرانی پیشینه‌ای طولانی دارند و نمی‌توان آن‌ها را صرفاً محصول تحولات سیاسی دوره معاصر دانست. متون کهن، آثار ادبی، روایت‌های اسطوره‌ای و کاربرد تاریخی نام‌هایی مانند ایران‌شهر و ایران‌زمین، بخشی از شواهدی هستند که او برای توضیح این تداوم مطرح می‌کند.
با این حال، دیرینگی هویت به معنای ثابت و تغییرناپذیر بودن آن نیست. هویت ملی در هر دوره تحت تأثیر تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بازتعریف می‌شود. استمرار و استحکام آن در جهان امروز، علاوه بر شناخت گذشته، به کیفیت زندگی مردم، رعایت عدالت، احترام به تنوع فرهنگی و زبانی و فراهم کردن امکان مشارکت برابر شهروندان وابسته است.
در نهایت، پاسداری از هویت ایرانی تنها به حفظ نام‌ها و یادآوری رویدادهای تاریخی محدود نمی‌شود؛ بلکه سرزمین، تاریخ، فرهنگ و مردمانی را در بر می‌گیرد که در طول نسل‌ها این هویت را شکل داده‌اند و همچنان در حال بازسازی آن هستند.
