به نقل از آماج، پژوهشگران مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) دریافتهاند که توانایی طبیعی مغز برای دفع مواد زائد هنگام خواب با افزایش سن کاهش پیدا میکند. نتایج این مطالعه نشان میدهد امواج مایع مغزینخاعی که به انتقال مواد زائد از مغز کمک میکنند، در افراد مسن ضعیفتر هستند. این تغییر با کاهش امواج آهسته مغزی در خواب عمیق و دگرگونی در جریان خون مغز ارتباط دارد و میتواند سرنخهای تازهای درباره ارتباط افزایش سن با بیماری آلزایمر و سایر انواع زوال عقل ارائه دهد.
با این حال، این کاهش در همه افراد مسن یکسان نیست. بررسیها نشان داده است برخی از سالمندان همچنان امواج پاکسازی مایع مغزینخاعی قدرتمندی دارند که از نظر شدت با افراد جوان قابل مقایسه است. همین تفاوت میتواند به پژوهشگران کمک کند عوامل مؤثر بر حفظ سلامت مغز در دوران سالمندی را بهتر شناسایی کنند.
مغز هنگام خواب چگونه مواد زائد را دفع میکند؟
مغز در زمان خواب، بهویژه در مراحل عمیق خواب غیرحرکت سریع چشم یا غیر REM، فرایندهای مهمی را برای حفظ عملکرد خود انجام میدهد. در این مراحل، امواج الکتریکی آهسته و قدرتمندی در مغز ایجاد میشوند که علاوه بر نقش داشتن در بازیابی جسمی و تقویت حافظه، به حرکت منظم مایع مغزینخاعی نیز کمک میکنند.
مایع مغزینخاعی یا CSF در فضاهای اطراف مغز جریان دارد و یکی از وظایف آن کمک به انتقال مواد زائد و محصولات جانبی فعالیت سلولهای مغزی است. پژوهشهای پیشین گروه لورا لوئیس در سال ۲۰۱۹ نشان داده بود که امواج آهسته مغزی میتوانند حرکت ریتمیک این مایع را هدایت کنند.
با توجه به اینکه قدرت امواج آهسته مغزی معمولاً با افزایش سن کاهش پیدا میکند، پژوهشگران MIT این پرسش را مطرح کردند که آیا جریان مایع مغزینخاعی نیز در دوران سالمندی ضعیفتر میشود یا خیر.

بررسی مغز افراد جوان و سالمند در آزمایشگاه MIT
برای بررسی این موضوع، پژوهشگران دو گروه از داوطلبان را مورد مطالعه قرار دادند. گروه نخست شامل افراد ۱۸ تا ۳۹ ساله و گروه دوم شامل افراد ۶۰ تا ۸۴ ساله بود. هر شرکتکننده در یک جلسه آزمایشی حدوداً دو ساعته حضور یافت. این جلسات در ساعات پایانی شب برگزار شدند تا احتمال خوابآلودگی افراد هنگام انجام اندازهگیریها افزایش پیدا کند.
محققان برای بررسی همزمان فعالیت الکتریکی مغز، جریان خون و حرکت مایع مغزینخاعی از چند روش تصویربرداری و ثبت فعالیت مغزی استفاده کردند:
- تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی یا fMRI: برای بررسی تغییرات جریان خون در بخشهای مختلف مغز استفاده شد.
- روش تخصصی MRI: برای اندازهگیری حرکت مایع مغزینخاعی به کار رفت.
- الکتروانسفالوگرافی یا EEG: فعالیت الکتریکی مغز و امواج مرتبط با خواب را ثبت کرد.
بسیاری از شرکتکنندگان هنگام قرار گرفتن در دستگاه تصویربرداری به خواب رفتند و همین موضوع امکان مقایسه فعالیت مغزی و حرکت مایع مغزینخاعی را در حالت بیداری و خواب فراهم کرد.
نتایج نشان داد با ورود افراد جوان به مرحله خواب عمیق غیر REM، امواج آهسته مغزی قدرت بیشتری پیدا میکنند و همزمان امواج بزرگتری از مایع مغزینخاعی در مغز به حرکت درمیآیند. در افراد مسن، این امواج مایع بهطور میانگین بهمراتب ضعیفتر بودند.
چرا سیستم پاکسازی مغز با افزایش سن ضعیف میشود؟
پژوهشگران برای شناسایی علت این تفاوت، عملکرد رگهای خونی مغز را نیز بررسی کردند. یکی از سازوکارهای مورد توجه آنها پدیدهای به نام جفتشدگی عصبیعروقی بود؛ فرایندی که فعالیت سلولهای عصبی را با تغییر جریان خون هماهنگ میکند.
هنگامی که بخشی از مغز فعالیت بیشتری دارد، سلولهای آن به اکسیژن و مواد مغذی بیشتری نیاز پیدا میکنند. در شرایط طبیعی، رگهای خونی نزدیک به این ناحیه گشاد میشوند تا خون بیشتری به آن قسمت برسد. این سازوکار به تأمین نیازهای متابولیک سلولهای فعال کمک میکند.
برای بررسی این فرایند، پژوهشگران از شرکتکنندگان خواستند به الگویی شطرنجی و چشمکزن نگاه کنند. این محرک دیداری فعالیت بخشهای مسئول پردازش بینایی را افزایش میدهد و باید با افزایش جریان خون در همان نواحی همراه شود.
نتایج نشان داد در بسیاری از افراد مسن، فعالیت الکتریکی مغز در پاسخ به این محرک افزایش پیدا میکرد، اما رشد جریان خون به اندازه افراد جوان نبود. این موضوع میتواند نشانهای از کاهش توانایی رگهای خونی برای پاسخگویی به نیازهای متغیر مغز باشد.
در آزمایش دیگری، از شرکتکنندگان خواسته شد نفس خود را برای مدتی نگه دارند. این کار باعث افزایش دیاکسیدکربن در خون میشود و در شرایط طبیعی، رگهای مغزی را تحریک میکند تا گشاد شوند و جریان خون افزایش پیدا کند.
در این آزمایش نیز واکنش گروه سالمند ضعیفتر بود و افزایش جریان خون مغز در آنها بهطور میانگین کمتر از افراد جوان ثبت شد.
مدل آماری پژوهشگران نشان داد کاهش جفتشدگی عصبیعروقی و ضعیفتر شدن پاسخ جریان خون میتواند بخش قابلتوجهی از کاهش حرکت مایع مغزینخاعی را توضیح دهد. با این حال، این دو عامل تمام تفاوت مشاهدهشده را توضیح نمیدهند و احتمالاً سازوکارهای زیستی دیگری نیز در این فرایند نقش دارند.
ارتباط کاهش پاکسازی مغز با آلزایمر و زوال عقل
یکی از مهمترین پیامدهای احتمالی این یافتهها، کمک به درک بهتر بیماریهای عصبی مرتبط با افزایش سن است. پژوهشهای قبلی میان اختلال خواب و افزایش خطر ابتلا به آلزایمر و سایر انواع زوال عقل ارتباطهایی گزارش کردهاند. از آنجا که مایع مغزینخاعی در انتقال مواد زائد از مغز نقش دارد، دانشمندان به دنبال بررسی این موضوع هستند که آیا کاهش حرکت این مایع میتواند در روند تخریب عصبی نقش داشته باشد یا خیر.
هیچیک از داوطلبان مطالعه MIT به بیماری تحلیلبرنده عصبی تشخیصدادهشده مبتلا نبودند. با این حال، تصاویر مغزی برخی شرکتکنندگان سالمند نشانههایی از آتروفی ماده خاکستری را نشان داد؛ وضعیتی که در آن بخشی از بافت مغز و سلولهای عصبی آن کاهش پیدا میکند.
این تغییرات با کاهش بیشتر حرکت مایع مغزینخاعی ارتباط داشتند. البته چنین ارتباطی به معنای اثبات رابطه علت و معلولی نیست و نمیتوان نتیجه گرفت که ضعیف شدن جریان این مایع مستقیماً باعث از بین رفتن بافت مغز یا بروز زوال عقل میشود.
پژوهشگران امیدوارند با پیگیری وضعیت برخی از شرکتکنندگان در سالهای آینده مشخص کنند که آیا کاهش حرکت مایع مغزینخاعی میتواند با احتمال بیشتر افت شناختی یا ابتلا به بیماریهای تحلیلبرنده عصبی همراه باشد.
آیا میتوان سیستم پاکسازی مغز را تقویت کرد؟
گروه پژوهشی MIT علاوه بر بررسی علت کاهش فعالیت این سیستم در دوران سالمندی، به دنبال یافتن راههایی برای تقویت آن نیز هست. یکی از روشهایی که مورد توجه قرار گرفته، تحریک صوتی هنگام خواب است.
در مطالعهای جداگانه، آزمایشگاه لورا لوئیس نشان داده بود که پخش پالسهای کوتاه صدای صورتی یا Pink Noise هنگام خواب میتواند حرکت مایع مغزینخاعی را در افراد جوان افزایش دهد. صدای صورتی نوعی نویز با طیف گستردهای از فرکانسهاست که در آن فرکانسهای پایین سهم بیشتری دارند.
با وجود نتایج امیدوارکننده در افراد جوان، هنوز مشخص نیست این روش در سالمندان نیز تأثیر مشابهی دارد یا خیر. پژوهشگران تأکید دارند که برای ارزیابی کاربرد احتمالی آن در حفظ سلامت مغز به مطالعات بیشتری نیاز است.
برخی سالمندان همچنان از امواج پاکسازی قوی برخوردارند
یکی از یافتههای قابلتوجه این پژوهش، تفاوت چشمگیر میان افراد سالمند بود. اگرچه حرکت مایع مغزینخاعی در گروه سالمند بهطور میانگین ضعیفتر از گروه جوان بود، اما این کاهش در همه شرکتکنندگان مشاهده نشد.
برخی از افراد مسن همچنان امواجی از مایع مغزینخاعی داشتند که از نظر قدرت در محدوده افراد جوان سالم قرار میگرفت. این موضوع نشان میدهد ممکن است عوامل زیستی یا سبک زندگی در حفظ عملکرد سیستم پاکسازی مغز نقش داشته باشند.
لورا لوئیس، استاد دانشیار مهندسی برق و علوم رایانه در MIT و نویسنده ارشد پژوهش، درباره این تفاوت گفت: «این موضوع واقعاً جالب است که مایع مغزینخاعی برخی از این افراد مسن دقیقاً در محدوده افراد جوان سالم قرار داشت. ما واقعاً علاقهمندیم بدانیم چه چیزی در این افراد متفاوت است و این موضوع چگونه میتواند با پیامدهای سلامت در آینده ارتباط داشته باشد.»
او همچنین با اشاره به تفاوت مسیر سالمندی افراد توضیح داد که شناسایی عوامل مرتبط با حفظ عملکرد شناختی میتواند در آینده به پیشبینی بهتر وضعیت سلامت مغز کمک کند.
جزئیات انتشار پژوهش MIT در مجله Nature Aging
این پژوهش با عنوان «کاهش امواج همودینامیک و جریان مایع مغزینخاعی هنگام خواب در مغز انسان سالمند» در مجله علمی Nature Aging منتشر شده است. لورا لوئیس نویسنده ارشد مقاله است و سیدنی بیلز، پژوهشگر پسادکتری آزمایشگاه سیستمهای اطلاعات و تصمیمگیری MIT، و استفانی ویلیامز، دانشجوی پیشین مهمان این مؤسسه، نویسندگان اصلی آن هستند.
این تحقیق با حمایت نهادها و برنامههای مختلف پژوهشی از جمله مؤسسه ملی سلامت آمریکا، همکاری سیمونز در زمینه انعطافپذیری مغز سالمند، مؤسسه پیکوور و وزارت دفاع آمریکا انجام شده است.
یافتههای این مطالعه هنوز به معنای کشف راهی قطعی برای پیشگیری از آلزایمر یا زوال عقل نیست، اما میتواند مسیر تازهای برای بررسی ارتباط میان خواب عمیق، سلامت عروق مغزی و دفع مواد زائد از مغز فراهم کند. شناخت عواملی که به حفظ این فرایند در دوران سالمندی کمک میکنند، یکی از موضوعات مهم پژوهشهای آینده درباره سلامت شناختی خواهد بود.
برای مطالعه تازهترین اخبار و مطالب بیشتر به آماج مراجعه کنید.
“`




