به گزارش آماج، پژوهشگران مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) روشی تازه برای تقویت سازوکار طبیعی پاکسازی مغز هنگام خواب شناسایی کردهاند. در این روش، پالسهای بسیار کوتاه و ملایم صدایی به نام «نویز صورتی» در زمانبندی دقیق و هماهنگ با فعالیت مغز پخش میشود. نتایج آزمایشها نشان میدهد این صداها میتوانند امواج الکتریکی آهسته مغز و جریان مایع مغزینخاعی را تقویت کنند؛ مایعی که در انتقال مواد زائد از مغز نقش دارد.
این یافته میتواند مسیر تازهای برای بررسی روشهای بهبود سلامت مغز، خواب و حافظه ایجاد کند. پژوهشگران همچنین امیدوارند در مطالعات آینده مشخص شود آیا تقویت این جریان مایع میتواند به کاهش تجمع پروتئینهای مرتبط با بیماریهایی مانند آلزایمر کمک کند یا خیر.
نتایج این تحقیق در نشریه علمی Science Translational Medicine منتشر شده است. لورا لوئیس، استاد مهندسی برق و علوم رایانه در MIT، نویسنده ارشد پژوهش و جاشوا لویت، پژوهشگر اصلی آن بوده است.
مغز چگونه هنگام خواب مواد زائد را دفع میکند؟
مغز در طول فعالیت روزانه موادی مانند اسید لاکتیک و پروتئینهای اضافی یا غیرضروری تولید میکند. خواب فرصت مهمی برای انتقال و دفع بخشی از این مواد فراهم میکند. در زمان استراحت، امواجی از مایع مغزینخاعی در اطراف و داخل بخشهایی از مغز حرکت میکنند و به جابهجایی مواد زائد کمک میکنند.
مایع مغزینخاعی، مایعی شفاف است که مغز و نخاع را احاطه میکند و علاوه بر محافظت فیزیکی، در انتقال مواد مغذی مانند گلوکز و جابهجایی مواد زائد حاصل از فعالیت سلولهای مغزی نقش دارد.
لورا لوئیس در سال ۲۰۱۹ نشان داده بود که میتوان با استفاده از تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی یا fMRI، حرکت این مایع را هنگام خواب مشاهده کرد. گروه پژوهشی او در آن زمان دریافت که جریان مایع مغزینخاعی ارتباط نزدیکی با امواج الکتریکی آهسته مغز دارد؛ امواجی که بهویژه در خواب عمیق برجسته هستند.
پژوهشگران در مطالعه جدید تلاش کردند بررسی کنند آیا تقویت هدفمند این امواج الکتریکی میتواند حرکت مایع مغزینخاعی را نیز افزایش دهد.
نویز صورتی چگونه امواج مغزی را تقویت میکند؟
نویز صورتی نوعی صدای پیوسته است که طیف گستردهای از فرکانسهای قابل شنیدن را در بر میگیرد، اما شدت فرکانسهای پایینتر در آن بیشتر از فرکانسهای بالا است. به همین دلیل، صدای آن نسبت به نویز سفید ملایمتر به نظر میرسد و میتواند یادآور صدای باران یکنواخت یا آبشاری در فاصله دور باشد.
پژوهشگران برای آزمایش روش خود، پالسهای بسیار کوتاه ۵۰ میلیثانیهای از نویز صورتی را در زمان خواب شرکتکنندگان پخش کردند. نکته مهم، زمان دقیق پخش صدا بود؛ زیرا هدف این بود که هر پالس درست در زمانی به گوش برسد که امواج آهسته مغز به نقطه اوج خود نزدیک میشوند.
برای شناسایی این لحظه، فعالیت الکتریکی مغز با دستگاه نوار مغزی یا EEG بررسی شد و همزمان تصویربرداری fMRI برای اندازهگیری حرکت مایع مغزینخاعی به کار رفت.
ترکیب این دو روش چالش فنی مهمی داشت. میدان مغناطیسی قدرتمند دستگاه fMRI میتواند در ثبت سیگنالهای EEG اختلال ایجاد کند و تشخیص سریع و دقیق امواج مغزی را دشوار سازد.
گروه پژوهشی برای حل این مشکل، روشی طراحی کرد که تداخل موجود در سیگنالهای EEG را در کمتر از ۱۰۰ میلیثانیه حذف میکرد. همچنین الگوریتمی توسعه دادند که زمان رسیدن موج آهسته بعدی به اوج را پیشبینی میکرد تا تأخیر ناشی از پردازش اطلاعات جبران شود. این فناوری امکان پخش صدا در لحظه مناسب را فراهم کرد.
تقویت امواج پاکسازی مغز در آزمایش ۱۴ داوطلب
پژوهشگران روش جدید را روی ۱۴ داوطلب سالم آزمایش کردند. نتایج نشان داد پخش دقیق و زمانبندیشده نویز صورتی، اندازه امواج الکتریکی آهسته مغز و امواج همراه جریان مایع مغزینخاعی را افزایش میدهد.
یکی از نکات مهم این بود که شدت صدا بهاندازهای پایین نگه داشته شده بود که شرکتکنندگان را از خواب بیدار نکند.
تصاویر مغزی همچنین به توضیح سازوکار احتمالی این پدیده کمک کردند. بر اساس یافتهها، امواج آهسته الکتریکی با تنگ و گشاد شدن رگهای خونی ارتباط دارند. این تغییرات میتوانند نوعی اثر پمپاژ ایجاد کنند که حرکت مایع مغزینخاعی را تحت تأثیر قرار میدهد.
این امواج در مرحله خواب غیرREM رخ میدهند و با عمیقتر شدن خواب، برجستهتر میشوند. پژوهشگران با تقویت آنها توانستند جریان مایع مغزینخاعی را نیز افزایش دهند.
با این حال، یک نکته مهم وجود دارد: این مطالعه مستقیماً ثابت نکرده است که افزایش جریان مایع مغزینخاعی حتماً به دفع بیشتر مواد زائد یا بهبود کیفیت خواب منجر میشود. برای اثبات این نتایج، پژوهشهای بیشتری لازم است.
آیا نویز صورتی میتواند به پیشگیری از آلزایمر کمک کند؟
یکی از اهداف مهم پژوهشهای آینده، بررسی ارتباط میان تقویت جریان مایع مغزینخاعی و کاهش تجمع پروتئینهای آسیبزا در مغز است. بیماری آلزایمر و برخی دیگر از انواع زوال عقل با تجمع غیرطبیعی پروتئینهایی مانند آمیلوئید بتا و تاو ارتباط دارند.
جاشوا لویت توضیح داده است که دفع مواد زائد از مغز برای سلامت آن اهمیت زیادی دارد و اگر بتوان این فرآیند را تقویت کرد، شاید در آینده امکان کاهش تجمع پروتئینهای مرتبط با بیماریهای تحلیلبرنده عصبی فراهم شود.
البته نتایج فعلی به معنای اثبات تأثیر نویز صورتی بر پیشگیری یا درمان آلزایمر نیست. پژوهشگران هنوز باید مشخص کنند که آیا افزایش امواج مایع مغزینخاعی واقعاً به پاکسازی مؤثرتر پروتئینها منجر میشود و آیا چنین تغییری میتواند عملکرد شناختی یا حافظه را بهبود دهد.
توسعه فناوری خواب هوشمند برای استفاده در خانه
پژوهشگران قصد دارند در مراحل بعدی بررسی کنند که آیا این روش میتواند خواب عمیقتر و ترمیمکنندهتری ایجاد کند یا برای افراد مبتلا به مشکلات خواب، از جمله بیخوابی، مفید باشد.
از سوی دیگر، جاشوا لویت شرکتی راهاندازی کرده است که هدف آن توسعه دستگاهی خانگی برای اجرای این فناوری است. یکی از ایدههای مطرحشده، ساخت هدبندی است که بتواند فعالیت مغز را هنگام خواب پایش کند و پالسهای صوتی را در زمان مناسب پخش کند تا جریان مایع مغزینخاعی تقویت شود.
چنین دستگاهی در صورت موفقیت مراحل توسعه و آزمایشهای بالینی میتواند فناوری پژوهششده را از محیط آزمایشگاه به استفاده روزمره نزدیکتر کند. با این حال، هنوز مشخص نیست این روش در استفاده طولانیمدت چه تأثیری بر کیفیت خواب و سلامت مغز خواهد داشت.
جزئیات مطالعه جدید MIT
این پژوهش با عنوان «تحریک صوتی حلقهبسته هماهنگ با امواج آهسته در طول خواب، جریان مایع مغزینخاعی را در انسان تقویت میکند» در سال ۲۰۲۶ در نشریه Science Translational Medicine منتشر شده است.
نویسندگان مقاله شامل جاشوا لویت، شیانگجیان زنگ، زینونگ یانگ، لئاندرو پی. ال. جاکوب و لورا دی. لوئیس هستند. این تحقیق با حمایت چندین نهاد علمی و پژوهشی، از جمله مؤسسه ملی سلامت آمریکا و بنیادهای پژوهشی مختلف انجام شده است.
در مجموع، مطالعه MIT نشان میدهد که پالسهای صوتی بسیار کوتاه و دقیقاً زمانبندیشده میتوانند امواج مغزی و جریان مایع مغزینخاعی را هنگام خواب تقویت کنند. این یافته گامی مهم برای شناخت بهتر سازوکار پاکسازی مغز است، اما اثربخشی آن در بهبود حافظه، درمان اختلالات خواب یا پیشگیری از آلزایمر هنوز به تأیید مطالعات بعدی نیاز دارد. برای دنبال کردن تازهترین دستاوردهای علمی و پزشکی، مطالب آماج را دنبال کنید.




