به گزارش آماج، اختلال جهانی در سرویسهای مایکروسافت و از دسترس خارج شدن ابزارهایی مانند Outlook در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، بار دیگر نشان داد که بخش بزرگی از فعالیتهای روزمره و کاری به زیرساختهای تعداد محدودی از شرکتهای فناوری وابسته شده است. این وابستگی فقط مسئلهای مربوط به بهرهوری و تداوم کسبوکار نیست؛ بلکه هزینههای اقتصادی و زیستمحیطی قابلتوجهی نیز به همراه دارد.
با گسترش استفاده از خدمات ابری، هوش مصنوعی و نرمافزارهای اشتراکی، پرسش مهمی مطرح میشود: آیا اقتصاد دیجیتال میتواند واقعاً پایدار باشد، درحالیکه بخش بزرگی از آن به چند شرکت بزرگ فناوری متکی است؟
رایانش ابری؛ زیرساختی با ردپای فیزیکی و زیستمحیطی
فضای ابری ممکن است مفهومی ناملموس به نظر برسد، اما در واقع بر مجموعهای از مراکز داده، تجهیزات سختافزاری، سیستمهای خنککننده و مصرف گسترده برق متکی است.
بر اساس برآورد آژانس بینالمللی انرژی، مراکز داده در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۱۵ تراواتساعت برق مصرف کردهاند؛ رقمی معادل تقریباً ۱.۵ درصد از کل تقاضای برق جهان. این نهاد پیشبینی میکند مصرف برق مراکز داده تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۹۴۵ تراواتساعت برسد؛ افزایشی که بخش مهمی از آن ناشی از توسعه هوش مصنوعی و سایر خدمات دیجیتال خواهد بود.
گزارش پایداری مایکروسافت در سال ۲۰۲۶ نیز ابعاد این چالش را نشان میدهد. این شرکت اعلام کرده انتشار کل گازهای گلخانهای آن در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۲۵ درصد افزایش یافته است. گسترش مراکز داده و تغییر در روش محاسبه گواهیهای انرژی تجدیدپذیر از عوامل اصلی این افزایش عنوان شدهاند.
البته مایکروسافت همزمان در زمینه انرژی پاکتر و زیرساختهای کارآمدتر سرمایهگذاری میکند. این دو واقعیت در کنار یکدیگر اهمیت دارند: فناوری میتواند میزان انتشار آلایندهها به ازای هر فعالیت را کاهش دهد، اما رشد سریع استفاده از خدمات دیجیتال ممکن است مصرف کلی انرژی و انتشار آلایندهها را افزایش دهد.

تعهدات اقلیمی هوش مصنوعی و ضرورت پاسخگویی
همزمان با برگزاری اجلاس اقلیمی سازمان ملل، کاپ ۳۱، در ترکیه، موضوع اثرات زیستمحیطی فناوریهای دیجیتال نیز مورد توجه قرار گرفته است. ریاست ترکیه بر این اجلاس در ماه اکتبر «تعهد داوطلبانه آنتالیا درباره هوش مصنوعی» را منتشر کرد؛ ابتکاری با هدف تشویق به توسعه هوش مصنوعی مسئولانه از نظر اقلیمی و توجه به نیازهای انرژی و آب این فناوری.
مؤسسه منابع جهانی از جهتگیری این تعهد استقبال کرده، اما تأکید کرده است که توافقهای داوطلبانه بدون سازوکارهای قویتر برای نظارت و پاسخگویی کافی نخواهند بود.
اتحادیه بینالمللی مخابرات نیز برای ۱۶ نوامبر، رویدادی در چارچوب کاپ ۳۱ برنامهریزی کرده است که موضوعاتی مانند تأمین مالی زیرساختهای دیجیتال پاکتر، اندازهگیری انتشار آلایندهها و ترویج تجهیزات الکترونیکی بادوام، تعمیرپذیر و قابلاستفاده مجدد را بررسی میکند.
این رویکرد نشان میدهد پایداری دیجیتال صرفاً به استفاده از برق تجدیدپذیر محدود نیست؛ بلکه باید به شیوه خرید تجهیزات، مدتزمان استفاده از آنها و نحوه توزیع هزینههای زیستمحیطی نیز توجه کرد.
وقتی تصمیم نرمافزاری به هزینه سختافزاری تبدیل میشود
یکی از نمونههای وابستگی به شرکتهای فناوری زمانی دیده میشود که یک رایانه همچنان از نظر سختافزاری سالم است، اما دیگر امکان پشتیبانی از نسخه جدید سیستمعامل را ندارد.
پشتیبانی عادی ویندوز ۱۰ در اکتبر ۲۰۲۵ پایان یافت؛ هرچند مایکروسافت برای برخی دستگاههای مصرفکننده واجد شرایط، بهروزرسانیهای امنیتی تمدیدشده را تا اکتبر ۲۰۲۷ ارائه میکند.
پایان پشتیبانی نرمافزاری به معنای از رده خارج شدن تمام رایانههای قدیمی نیست، اما محدودیتهای سازگاری و امنیتی میتوانند سازمانها و کاربران را به تعویض دستگاههایی سوق دهند که از نظر فیزیکی هنوز قابلاستفادهاند.
تولید تجهیزات الکترونیکی به انرژی و مواد خام نیاز دارد و در نهایت به افزایش زبالههای الکترونیکی منجر میشود. بر اساس گزارش جهانی زبالههای الکترونیکی سازمان ملل، جهان در سال ۲۰۲۲ حدود ۶۲ میلیون تن زباله الکترونیکی تولید کرده است که تنها ۲۲.۳ درصد آن بهصورت رسمی جمعآوری و بازیافت شده بود.
این آمار مربوط به مجموع زبالههای الکترونیکی در جهان است و نمیتوان آن را مستقیماً به محصولات مایکروسافت نسبت داد. بااینحال، اهمیت افزایش عمر مفید تجهیزات و جلوگیری از تعویض زودهنگام دستگاهها را بهخوبی نشان میدهد.
هزینههای پنهان وابستگی به نرمافزار و خدمات ابری
هزینه اشتراک نرمافزار معمولاً رقم مشخصی دارد، اما هزینههای دیگری نیز وجود دارند که در محاسبات اولیه دیده نمیشوند؛ از جمله آموزش کارکنان، انتقال فایلها، جایگزینی تجهیزات، نگهداری سامانههای موازی و هزینه تغییر ارائهدهنده خدمات.
اقتصاددانان به این هزینهها «هزینههای جابهجایی» میگویند. چنین هزینههایی میتوانند سازمانها را به ادامه همکاری با یک شرکت خاص وادار کنند، حتی اگر گزینههای ارزانتر یا مناسبتری در بازار وجود داشته باشند.
این مسئله صرفاً یک فرض نظری نیست. سازمان رقابت و بازارهای بریتانیا در مارس ۲۰۲۶ از برنامههایی برای بررسی اکوسیستم نرمافزارهای تجاری مایکروسافت خبر داد. این نهاد همچنین به اقداماتی از سوی ارائهدهندگان بزرگ خدمات ابری، از جمله مایکروسافت آژور و خدمات وب آمازون، برای کاهش هزینه انتقال داده و بهبود قابلیت همکاری میان سامانهها اشاره کرد؛ اقداماتی که میتوانند جابهجایی کسبوکارها میان ارائهدهندگان خدمات را آسانتر کنند.
این موضوع از نظر زیستمحیطی نیز اهمیت دارد. سازمانی که بهسادگی نمیتواند ارائهدهنده خدمات خود را تغییر دهد، ممکن است در انتخاب خدمات رایانشی با انتشار کربن کمتر نیز با محدودیت روبهرو شود. البته این مسئله یک پیامد احتمالی وابستگی به ارائهدهنده است و به معنای اثبات انتشار بیشتر کربن توسط کاربران مایکروسافت نیست.
از سوی دیگر، بخشی از هزینههای زیستمحیطی فناوری در قیمت واقعی محصولات و خدمات منعکس نمیشود. برآورد سازمان ملل نشان میدهد زبالههای الکترونیکی جهان در سال ۲۰۲۲ حدود ۷۸ میلیارد دلار هزینه خارجیشده، از جمله هزینههای ناشی از آلودگی و آثار اقلیمی، به همراه داشتهاند.
به همین دلیل، تصمیمگیری مسئولانه برای خرید و استفاده از فناوری باید هزینه کل در طول عمر تجهیزات، مدتزمان استفاده از آنها و دادههای معتبر مربوط به انتشار آلایندهها را در نظر بگیرد؛ نه اینکه فقط قیمت اشتراک سالانه ملاک باشد.
آیا میتوان از وابستگی به مایکروسافت فاصله گرفت؟
در بسیاری از محیطهای کاری، استفاده از جایگزینهایی مانند Thunderbird برای مدیریت ایمیل و LibreOffice برای کار با اسناد امکانپذیر است. همچنین سازمانها میتوانند به سراغ خدمات ابری و نرمافزارهایی بروند که قابلیت همکاری بیشتری با سامانههای دیگر دارند.
بااینحال، مهاجرت به یک ارائهدهنده جدید هزینه و پیچیدگیهای خاص خود را دارد و رقیب یک شرکت بزرگ نیز لزوماً گزینهای سازگارتر با محیط زیست نیست. بنابراین هدف اصلی نباید صرفاً جایگزین کردن یک شرکت با شرکتی دیگر باشد، بلکه باید امکان انتخاب آزادانه و رقابت واقعی در بازار فناوری فراهم شود.
قابلیت انتقال دادهها میان سامانهها، استفاده از قالبهای باز اسناد، تولید تجهیزات تعمیرپذیر، انتشار شفاف اطلاعات زیستمحیطی و قراردادهایی که جابهجایی میان ارائهدهندگان را جریمه نمیکنند، از جمله راهکارهای مهم در این زمینه هستند.
در نهایت، آینده پایدار اقتصاد دیجیتال به زیرساختهایی وابسته است که حتی با تغییر فناوریهای مورد استفاده نیز مقرونبهصرفه، رقابتی و مسئولانه از نظر زیستمحیطی باقی بمانند. کاهش وابستگی به یک شرکت یا نرمافزار خاص، علاوه بر افزایش تابآوری کسبوکارها، میتواند به مدیریت بهتر هزینهها و منابع طبیعی نیز کمک کند.
برای مطالعه تازهترین مطالب درباره فناوری، اقتصاد دیجیتال و پیامدهای زیستمحیطی آنها، به آماج سر بزنید.




