به نقل از آماج، تصاویر خیرهکننده تلسکوپ فضایی جیمز وب از اعماق کیهان، با رنگهای چشمنواز و جزئیات شگفتانگیز، یکی از مهمترین دستاوردهای اخترشناسی معاصر به شمار میروند. بااینحال، این تصاویر دقیقاً به همان شکلی که در عکسهای منتشرشده میبینیم، توسط تلسکوپ ثبت نشدهاند. جیمز وب در واقع مجموعهای از دادههای عددی مربوط به نور اجرام آسمانی را دریافت میکند و دانشمندان با پردازش این دادهها، تصاویر رنگی و قابل مشاهدهای میسازند.
این فرایند پرسش مهمی را مطرح میکند: اگر رنگها در مراحل پردازش به تصاویر اضافه میشوند، آیا میتوان به واقعی بودن آنها اعتماد کرد؟ برای پاسخ به این پرسش، باید مسیر تبدیل نور به دادههای دیجیتال، مراحل کالیبراسیون و پردازش تصاویر و روش اختصاص رنگ به اطلاعات فروسرخ را بررسی کنیم.
نور کیهان چگونه به دادههای عددی تبدیل میشود؟
یکی از شناختهشدهترین تصاویر تلسکوپ جیمز وب، ستونهای آفرینش را در بخشی از سحابی عقاب و در فاصله حدود ۶۵۰۰ سال نوری از زمین نشان میدهد. نوری که اکنون از این منطقه دریافت میکنیم، حدود ۶۵۰۰ سال پیش سفر خود را آغاز کرده است. جیمز وب با ثبت این نور، اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار گازها، غبارهای میانستارهای و ستارگان این ناحیه به دست میآورد.
نخستین مرحله در این فرایند، جمعآوری نور است. آینه اصلی جیمز وب از ۱۸ قطعه ششضلعی تشکیل شده که در کنار یکدیگر آینهای با قطر حدود ۶٫۵ متر ایجاد میکنند. این آینهها نور بسیار ضعیف اجرام دوردست را جمعآوری و به ابزارهای علمی تلسکوپ هدایت میکنند.
یکی از مهمترین ابزارهای این تلسکوپ، دوربین فروسرخ نزدیک یا NIRCam است که دادههای آن برای تهیه تصویر ستونهای آفرینش نیز استفاده شده است. این دوربین برخلاف دوربین تلفن همراه، تصویر رنگی آماده تولید نمیکند؛ بلکه با استفاده از فیلترهای مختلف، نور را در محدودههای مشخصی از طول موج ثبت میکند.
هر فیلتر بخشی از نور را عبور میدهد و اطلاعات متفاوتی از منطقه مورد بررسی فراهم میکند. ممکن است یک بخش از ابر گازی در یک محدوده طول موج کمنور باشد، اما در محدودهای دیگر جزئیات بیشتری از آن آشکار شود.
پس از عبور نور از فیلتر، آشکارساز دوربین آن را دریافت میکند. این بخش از میلیونها پیکسل حساس به نور تشکیل شده است. هر پیکسل با جذب فوتونها، در ماده نیمهرسانای خود بار الکتریکی تولید میکند. مدارهای الکترونیکی دوربین نیز میزان این بار را اندازهگیری میکنند و در نهایت، سیگنالهای بهدستآمده به مقادیر عددی تبدیل میشوند.
به این ترتیب، برای هر پیکسل یک مقدار عددی ثبت میشود. هرچه نور بیشتری به پیکسل برسد، سیگنال بزرگتری تولید خواهد شد. بااینحال، این اعداد هنوز به اصلاح و کالیبراسیون نیاز دارند تا اثر نویز و خطاهای مربوط به آشکارساز از اطلاعات واقعی جدا شود.
بنابراین، در مرحله ثبت دادهها خبری از رنگهای آبی، قرمز یا طلایی نیست. تلسکوپ تنها میزان نور دریافتی در محدودههای مشخصی از طول موج را اندازهگیری میکند. تصویر رنگی نهایی در مراحل بعد و با ترکیب این اطلاعات ساخته میشود.

چرا تصاویر اولیه جیمز وب سیاهوسفید هستند؟
فرض کنید جیمز وب از یک ابر غباری با شش فیلتر مختلف تصویربرداری کند. نتیجه این کار شش تصویر رنگی نیست، بلکه شش مجموعه داده عددی است که هرکدام اطلاعات مربوط به محدوده مشخصی از نور را در خود دارند.
این دادهها هنگام نمایش به درجات مختلف خاکستری تبدیل میشوند. بخشهایی که نور بیشتری دریافت کردهاند روشنتر و قسمتهایی که نور کمتری به آنها رسیده است، تیرهتر دیده میشوند. به همین روش میتوان نور فروسرخ را که چشم انسان قادر به دیدن آن نیست، به شکل تصویری تکرنگ نمایش داد.
تفاوت اصلی جیمز وب با دوربین تلفن همراه در همین موضوع است. دوربین گوشی اطلاعات دریافتی را بهسرعت پردازش میکند و یک عکس رنگی در اختیار کاربر قرار میدهد، اما هدف جیمز وب ثبت دقیق اطلاعات علمی است. برای هر پیکسل باید مشخص باشد چه مقدار نور، در چه زمانی و از طریق کدام فیلتر دریافت شده است.
پس از تصویربرداری، اطلاعات در حافظه تلسکوپ ذخیره میشوند. جیمز وب در فاصله حدود ۱٫۵ میلیون کیلومتری زمین قرار دارد و دادههای آن از طریق ارتباط رادیویی به شبکه فضای دوردست ناسا یا DSN منتقل میشوند. این شبکه شامل سه مجموعه آنتن در کالیفرنیا، اسپانیا و استرالیاست.
تلسکوپ برای انتقال حجم بالای اطلاعات علمی از ارتباط باند Ka استفاده میکند. این محدوده از فرکانسهای رادیویی امکان انتقال دادههای حجیم را با سرعت بالا فراهم میکند. سیگنال رادیویی مسیر میان تلسکوپ و زمین را در حدود پنج ثانیه طی میکند، اما انتقال کامل اطلاعات به زمان بیشتری نیاز دارد و در نوبتهای ارتباطی انجام میشود.
دادههای دریافتی در قالب فایلهای علمی ذخیره میشوند. یکی از قالبهای پرکاربرد در اخترشناسی، FITS است. این فایلها علاوهبر مقادیر عددی پیکسلها، اطلاعاتی مانند زمان تصویربرداری، نوع فیلتر، موقعیت جرم آسمانی و جزئیات موردنیاز برای پردازش را نیز نگهداری میکنند.
بخشی از این اطلاعات در آرشیو علمی MAST قرار میگیرد تا پژوهشگران و علاقهمندان بتوانند به دادههای عمومی دسترسی داشته باشند. نکته جالب این است که باز کردن یک فایل خام FITS بدون تنظیم روشنایی ممکن است تصویری تقریباً سیاه نمایش دهد. این مسئله به معنای نبود اطلاعات نیست؛ بلکه اختلاف روشنایی ثبتشده بسیار بیشتر از محدوده قابل نمایش در یک صفحهنمایش معمولی است.
کالیبراسیون و پردازش؛ چگونه جزئیات پنهان آشکار میشوند؟
دادههای دریافتی از جیمز وب پیش از تبدیل شدن به تصویر نهایی، باید چند مرحله پردازش را پشت سر بگذارند. در این مرحله، خطاهایی که به عملکرد دوربین و آشکارساز مربوط هستند شناسایی و تا حد امکان اصلاح میشوند. این فرایند کالیبراسیون نام دارد.
یکی از خطاهای احتمالی، جریان تاریک است. آشکارساز ممکن است حتی در نبود نور نیز مقدار اندکی سیگنال الکتریکی تولید کند. برخی پیکسلها نیز عملکرد درستی ندارند و برخورد پرتوهای کیهانی با حسگر میتواند نقاط روشن غیرواقعی در تصویر ایجاد کند.
نرمافزارهای تخصصی این موارد را بررسی میکنند تا دادههای نهایی تا حد امکان با نور واقعی دریافتشده مطابقت داشته باشند. در جیمز وب، دادههای اولیه در فایلهایی مانند uncal.fits ذخیره میشوند و پس از مراحل مختلف اصلاح و کالیبراسیون، فایلهایی مانند rate.fits و cal.fits به دست میآیند. در ادامه، اطلاعات چند نورگیری میتوانند با یکدیگر ترکیب شوند و تصویری علمی و یکپارچه مانند i2d.fits ایجاد کنند.
تصویربرداری چندباره از یک منطقه نیز به تشخیص خطاها کمک میکند. برای مثال، اگر نقطهای روشن تنها در یکی از تصاویر دیده شود و در تصاویر دیگر وجود نداشته باشد، ممکن است حاصل برخورد یک ذره پرانرژی با آشکارساز باشد، نه یک ستاره واقعی.
جیمز وب همچنین با جابهجاییهای بسیار کوچک هنگام تصویربرداری، یک منطقه را از موقعیتهای متفاوت ثبت میکند. نرمافزارهای پردازش، این تصاویر را با دقت روی یکدیگر منطبق میکنند تا اطلاعات کاملتر و دقیقتری به دست آید.
تنظیم روشنایی و آشکارسازی جزئیات کمنور
پس از اصلاح خطاها، هنوز ممکن است تصویر با آنچه در وبسایت ناسا مشاهده میکنیم تفاوت زیادی داشته باشد. دلیل این موضوع، اختلاف شدید روشنایی میان بخشهای مختلف آسمان است. برای نمونه، ممکن است یک ستاره بسیار درخشان در کنار ابر غباری کمنور قرار داشته باشد و هنگام نمایش تصویر، جزئیات ابر تقریباً دیده نشوند.
برای حل این مشکل از روشی به نام Stretch یا تنظیم دامنه روشنایی استفاده میشود. در این روش، مقادیر روشنایی با محاسبات ریاضی تغییر میکنند تا بخشهای کمنور بهتر دیده شوند و جزئیات نواحی روشن نیز تا حد امکان حفظ شوند.
طبق توضیحات ناسا، تصاویر جیمز وب میتوانند بیش از ۶۵ هزار سطح مختلف روشنایی را ثبت کنند. نمایش تمام این جزئیات روی یک صفحهنمایش معمولی ساده نیست. نرمافزار FITS Liberator به متخصصان کمک میکند مقادیر عددی پیکسلها را بررسی و روشنایی تصویر را به شکل مناسبی تنظیم کنند.
در این فرایند اطلاعات تازهای به تصویر اضافه نمیشود؛ بلکه دادههایی که تلسکوپ از ابتدا ثبت کرده است، به شکلی نمایش داده میشوند که چشم انسان بتواند جزئیات آنها را بهتر تشخیص دهد.
در پایان، تصویر از نظر خطاهای باقیمانده نیز بررسی میشود. خطوط اضافی ناشی از عملکرد آشکارساز، آثار برخورد پرتوهای کیهانی و نشانههای باقیمانده از نورگیریهای قبلی از جمله مواردی هستند که باید شناسایی شوند.
گاهی مرکز ستارگان بسیار درخشان به دلیل اشباع شدن آشکارساز، اطلاعات قابل استفادهای ندارد و ممکن است در تصویر سیاه دیده شود. متخصصان میتوانند ظاهر چنین بخشهایی را با استفاده از اطلاعات پیکسلهای اطراف اصلاح کنند، اما این کار به معنای بازیابی دادههای ازدسترفته نیست. فایلهای علمی اصلی نیز بهصورت جداگانه نگهداری میشوند.
رنگهای تصاویر جیمز وب از کجا میآیند؟
پس از اصلاح و پردازش دادهها، نوبت به ساخت تصاویر رنگی میرسد. در این مرحله، متخصصان باید برای اطلاعات ثبتشده با فیلترهای مختلف، رنگهای قابل مشاهده انتخاب کنند. این انتخاب تصادفی نیست و براساس طول موجهای ثبتشده و هدف علمی تصویر انجام میشود.
چشم انسان تنها بخش محدودی از طیف نور، با طول موج حدود ۳۸۰ تا ۷۰۰ نانومتر را میبیند. در مقابل، جیمز وب عمدتاً نور فروسرخ را ثبت میکند که طول موج بلندتری دارد و برای چشم انسان نامرئی است.
برای نمایش این اطلاعات از روشی به نام نگاشت رنگ یا Color Mapping استفاده میشود. در این روش، به دادههای مربوط به طول موجهای مختلف رنگهای قابل مشاهده اختصاص داده میشود. معمولاً طول موجهای کوتاهتر با رنگهایی مانند آبی و بنفش و طول موجهای بلندتر با رنگهایی مانند نارنجی و قرمز نمایش داده میشوند.
در تصویر معروف ستونهای آفرینش، دوربین NIRCam از شش فیلتر با نامهای F090W، F187N، F200W، F335M، F444W و F470N استفاده کرده است. این فیلترها محدودههای متفاوتی از طول موج را ثبت میکنند. متخصصان برای تصاویر حاصل از این فیلترها بهترتیب رنگهای بنفش، آبی فیروزهای، سبزآبی، زرد، نارنجی و قرمز اختصاص دادهاند.
سپس تصاویر رنگگذاریشده با دقت روی یکدیگر قرار میگیرند تا تصویر ترکیبی اولیه شکل بگیرد. در ادامه، روشنایی، تعادل رنگها و کنتراست تنظیم میشوند تا جزئیات ساختارهای مختلف بهتر دیده شوند.
ترکیب دادههای عددی چگونه رنگ نهایی را میسازد؟
برای درک بهتر این روش، فرض کنید یک نقطه مشخص از تصویر در سه فیلتر مختلف، پس از تنظیم روشنایی، مقادیر ۲۰، ۶۰ و ۱۰۰ را ثبت کرده باشد. اگر این سه مقدار بهترتیب به کانالهای آبی، سبز و قرمز اختصاص داده شوند، ترکیب آنها رنگ نهایی همان نقطه را روی نمایشگر ایجاد میکند.
با تغییر سهم هر کانال، رنگ نهایی نیز تغییر خواهد کرد. اعداد این مثال صرفاً برای توضیح روش کار انتخاب شدهاند، اما نشان میدهند که رنگ هر نقطه چگونه از ترکیب اطلاعات ثبتشده در طول موجهای مختلف به دست میآید.
البته متخصصان همیشه از تمام فیلترهای موجود برای ساخت تصویر نهایی استفاده نمیکنند. آنها با همکاری پژوهشگران بررسی میکنند کدام ترکیب رنگی، ساختارهای علمی موردنظر را بهتر نشان میدهد. رنگها میتوانند به تشخیص تفاوت میان ابرهای گازی، غبار و محل ستارگان جوان کمک کنند؛ بااینحال، بررسی دقیق ویژگیهای فیزیکی و ترکیب شیمیایی اجرام به تحلیل دادههای علمی و مشخصات فیلترها نیاز دارد.
آیا رنگ تصاویر جیمز وب همان رنگ واقعی کیهان است؟
در بسیاری از تصاویر تلسکوپ جیمز وب از اصطلاح Representative Color یا رنگ نمایشی استفاده میشود. این اصطلاح به این معناست که رنگهای تصویر لزوماً همان رنگهایی نیستند که چشم انسان در فضا مشاهده میکرد، بلکه برای نمایش اطلاعات واقعی ثبتشده در طول موجهای مختلف انتخاب شدهاند.
میتوان این روش را با نقشههای هواشناسی مقایسه کرد. در چنین نقشههایی، رنگهای مختلف برای نمایش مناطق سرد و گرم استفاده میشوند؛ درحالیکه خود مناطق لزوماً چنین رنگهایی ندارند. در تصاویر جیمز وب نیز رنگها به درک بهتر اطلاعات مربوط به طول موجهای مختلف کمک میکنند.
بنابراین، انتخاب رنگ به معنای ساختن یک منظره خیالی نیست. اطلاعات مربوط به موقعیت اجرام، ساختار ابرهای گازی و میزان نور دریافتی از دادههای واقعی تلسکوپ به دست میآیند. متخصصان این اطلاعات را با روشهای علمی پردازش و به شکلی قابل مشاهده تبدیل میکنند.
تفاوت تصاویر هابل و جیمز وب از ستونهای آفرینش
مقایسه تصاویر ستونهای آفرینش در تلسکوپهای هابل و جیمز وب نشان میدهد که مشاهده یک منطقه از کیهان در طول موجهای متفاوت، چه اطلاعات گوناگونی در اختیار دانشمندان قرار میدهد.
تلسکوپ هابل در سال ۲۰۱۴ این منطقه را در نور مرئی ثبت کرد. در مقابل، جیمز وب در اوت ۲۰۲۲ با استفاده از دوربین فروسرخ نزدیک از همان ناحیه تصویربرداری کرد. با وجود اینکه هر دو تصویر به یک بخش از آسمان مربوط هستند، ظاهر آنها تفاوت چشمگیری دارد.
در تصویر هابل، ابرهای گاز و غبار تیرهتر و متراکمتر دیده میشوند. اما تصویر جیمز وب جزئیات بیشتری از ساختار این ابرها و ستارگانی را آشکار میکند که در پشت غبار قرار دارند.
این تفاوت تنها به اندازه آینه یا قدرت تلسکوپها مربوط نیست، بلکه نوع نوری که هرکدام دریافت میکنند نیز اهمیت دارد. هابل با آینهای به قطر ۲٫۴ متر، نور فرابنفش، مرئی و بخشی از فروسرخ نزدیک را بررسی میکند. در مقابل، جیمز وب با آینهای به قطر ۶٫۵ متر برای رصد نور فروسرخ نزدیک و میانی طراحی شده است.
نور مرئی هنگام عبور از ابرهای غبار بیشتر جذب یا پراکنده میشود، اما بخشی از نور فروسرخ میتواند از این موانع عبور کند و ساختارهایی را نشان دهد که در تصاویر مرئی کمتر قابل مشاهده هستند.
در نتیجه، تصویر هابل شکل و تراکم ستونهای غبار را بهخوبی نشان میدهد، درحالیکه جیمز وب اطلاعات بیشتری درباره ستارگان جوان و محیط اطراف آنها فراهم میکند. این تفاوت به معنای دقیقتر بودن یکی و نادرست بودن دیگری نیست. هر تلسکوپ اطلاعات متفاوتی از همان منطقه ثبت میکند و بررسی همزمان دادههای آنها به شناخت بهتر فرایند شکلگیری ستارگان کمک میکند.
مرز میان واقعیت علمی و انتخاب هنری کجاست؟
با بررسی مراحل تصویربرداری و پردازش دادههای جیمز وب میتوان به پرسش اصلی پاسخ داد: رنگهایی که در تصاویر منتشرشده میبینیم، لزوماً همان رنگهایی نیستند که چشم انسان در فضا مشاهده میکرد. بااینحال، اطلاعات مربوط به موقعیت ستارگان، ساختار ابرهای گازی و میزان روشنایی آنها براساس دادههای واقعی ثبتشده توسط تلسکوپ شکل گرفتهاند.
متخصصان با تنظیم روشنایی، انتخاب رنگ و ترکیب تصاویر، اطلاعات علمی را به شکلی قابل مشاهده و قابل فهم تبدیل میکنند. این فرایند ممکن است جنبه زیباییشناختی نیز داشته باشد، اما در تصاویر علمی معتبر باید به دادههای واقعی و روشهای مشخص پردازش وفادار بماند.
البته همه جزئیات ظاهری تصاویر مستقیماً مربوط به اجرام آسمانی نیستند. برای نمونه، پرتوهای درخشانی که اطراف بعضی ستارگان دیده میشوند، حاصل پدیده پراش نور در ساختار تلسکوپ هستند. همچنین اصلاح بخشهای آسیبدیده تصویر به معنای بازیابی اطلاعات ازدسترفته نیست.
نکته مهم دیگر، امکان بررسی مستقل دادههاست. مشخصات تلسکوپ، فیلترهای استفادهشده و اطلاعات مربوط به پردازش تصاویر در منابع رسمی منتشر میشوند. بسیاری از فایلهای علمی نیز از طریق آرشیو MAST در دسترس هستند و پژوهشگران میتوانند آنها را برای بررسیهای دقیقتر به کار ببرند.
در نهایت، تصاویر رنگی جیمز وب نه عکسهایی کاملاً مشابه آنچه چشم انسان در فضا میبیند هستند و نه تصاویری خیالی و ساختهشده از هیچ. آنها نتیجه ثبت دقیق نور، پردازش علمی دادهها و انتخاب روشهایی برای نمایش بهتر اطلاعات هستند. ارزش این تصاویر تنها به زیبایی و وضوح آنها محدود نمیشود؛ بلکه اهمیت اصلیشان در اطلاعاتی است که درباره ساختار و ویژگیهای اجرام آسمانی در اختیار دانشمندان قرار میدهند.
جیمز وب با ثبت نورهایی که چشم انسان قادر به دیدن آنها نیست، امکان بررسی بخشهایی از کیهان را فراهم کرده است که پیش از این شناخت محدودی از آنها داشتیم. به همین دلیل، تصاویر این تلسکوپ را میتوان پنجرهای علمی و در عین حال چشمنواز به سوی ناشناختههای جهان دانست.
برای مطالعه تازهترین اخبار و مطالب بیشتر به آماج مراجعه کنید.
“`




