به نقل از آماج، اختلاف چنددهساله میان موزه هنرهای معاصر تهران و کسبه بازارچه لاله بار دیگر با قطع برق و اعتراض غرفهداران خبرساز شده است. تجمع تعدادی از کسبه در مقابل موزه برای وصل مجدد برق، بار دیگر موضوع فعالیت بیش از ۲۰۰ غرفه در زمینی متعلق به موزه و همچنین نگرانیها درباره ایمنی و زیرساختهای دو مجموعه فرهنگی مجاور، یعنی موزه هنرهای معاصر تهران و موزه ملی فرش ایران را به مرکز توجه آورده است.
ماجرای بازارچه لاله تنها به اختلاف بر سر پرداخت قبض برق محدود نمیشود. سابقه واگذاری زمین، وضعیت حقوقی قراردادها، گسترش فعالیتهای تجاری، بدهیهای انباشته، مسائل مربوط به آب و ایمنی و از سوی دیگر، معیشت کسبه و جایگاه اجتماعی این بازارچه در خاطره شهری تهران، همگی بخشی از ابعاد این پرونده هستند.
بازارچه لاله چگونه از یک واگذاری موقت به مجموعهای تجاری تبدیل شد؟
برای بررسی ریشه اختلاف باید به سال ۱۳۶۸ بازگشت؛ زمانی که بخشی از محوطه شمالی موزه هنرهای معاصر تهران با هدف حمایت از خوداشتغالی و عرضه محصولات هنری و صنایعدستی در اختیار گروهی از هنرمندان و متقاضیان قرار گرفت. این واگذاری بنا بر روایتهای منتشرشده درباره پیشینه بازارچه، موقت و برای یک دوره یکساله بود و در ابتدا حدود ۷۵ غرفه در این محدوده فعالیت میکردند.
هدف اولیه، فراهم کردن فضایی محدود برای فعالیت هنرمندان و تولیدکنندگان و کمک به اشتغال بود، نه ایجاد یک مجموعه تجاری دائمی در مجاورت موزه. این توافق برای مدتی تمدید شد و استفاده از فضا تا حدود سالهای ۱۳۷۱ و ۱۳۷۲ ادامه پیدا کرد. پس از آن، قرارداد تمدید نشد و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اعلام کرد که زمین برای نیازهای موزه مورد احتیاج است.
با وجود پایان دوره توافق، فعالیت غرفهداران متوقف نشد. بهتدریج تعداد واحدها افزایش یافت و فضایی که در ابتدا برای خوداشتغالی و عرضه محصولات هنری شکل گرفته بود، به مجموعهای با بیش از ۲۰۰ غرفه و فعالیتهایی عمدتاً تجاری تبدیل شد.
در طول سالهای گذشته، مشاغل متنوعی در این بازارچه شکل گرفته و گزارشهایی نیز درباره خریدوفروش و نقلوانتقال غرفهها با مبالغ قابل توجه منتشر شده است. همین مسئله پرسشهایی درباره مبنای حقوقی استمرار فعالیت بازارچه پس از پایان قرارداد اولیه ایجاد کرده است؛ پرسشهایی که اکنون با جدیتر شدن اختلاف میان موزه و غرفهداران دوباره مطرح شدهاند.
قطع برق بازارچه لاله و بدهی حدود هفت میلیارد تومانی
یکی از مهمترین محورهای اختلاف در روزهای اخیر، قطع برق بازارچه لاله بوده است. این اتفاق پیش از این نیز تکرار شده و به گفته یک منبع آگاه، قطع برق اخیر به دستور اداره برق و از سوی موزه هنرهای معاصر انجام شده است. علت مطرحشده، بدهی کسبه در پرداخت هزینه برق مصرفی عنوان شده است.
اهمیت موضوع به شیوه تأمین برق بازارچه بازمیگردد. برق غرفهها از طریق انشعابی مرتبط با موزه تأمین میشود؛ انشعابی که در ابتدا با تعرفه فرهنگی برای موزه در نظر گرفته شده بود. با افزایش تعداد غرفهها و گسترش فعالیتهای تجاری، میزان مصرف و نوع تعرفه برق به مسئلهای جدی تبدیل شد.
در سال ۱۳۹۵ اداره برق نسبت به استفاده تجاری بازارچه از برق دارای تعرفه فرهنگی موزه اعتراض کرد. پس از آن، تعرفه برق از فرهنگی به تجاری تغییر یافت و توافق شد هزینه مصرفی بازارچه از سوی غرفهداران پرداخت شود.
بر اساس اطلاعات یک منبع آگاه در گفتوگو با ایسنا، طی یک سال اخیر پرداخت هزینهها با تأخیر مواجه شده و انباشته شدن بدهی، زمینه درخواست اداره برق برای قطع برق را فراهم کرده است. مجموع بدهی بازارچه به اداره برق نیز حدود هفت میلیارد تومان برآورد شده است.
این منبع درباره تغییر تعرفه و شکلگیری بدهی توضیح داده است:
«سال ۹۵ و بعد از هشدار اداره برق به موزه هنرهای معاصر مبنی بر اینکه بازارچه از تعرفه فرهنگی برق استفاده میکند، تعرفه برق فرهنگی موزه حذف و به تجاری تبدیل شد. از آن سال توافق شد که با تجاری شدن برق، بازارچه موظف به پرداخت قبض است. اما از سال گذشته با دلیل افزایش تعرفهها و افزایش تعداد غرفهها، کسبه در پرداخت قبض تاخیر کردند و با انباشته شدن بدهی و تساعدی شدن هزینهها به دلیل تاخیر در پرداخت، رقم بالایی حاصل شد.»
چرا وضعیت برق برای دو موزه اهمیت دارد؟
موزه هنرهای معاصر تهران و موزه ملی فرش ایران صرفاً ساختمانهایی برای بازدید عمومی نیستند، بلکه محل نگهداری آثار هنری و فرهنگی ارزشمند به شمار میروند. حفاظت از این آثار به زیرساختهای فنی، امنیتی و تأسیساتی وابسته است و بخشهایی از سامانههای نظارتی، دوربینها، کنترل دسترسی و تجهیزات هشدار به تأمین پایدار برق نیاز دارند.
البته میزان تأثیر قطعی برق بر امنیت و حفاظت آثار به وجود و عملکرد سامانههای برق اضطراری، ژنراتورها و تجهیزات پشتیبان بستگی دارد. با این حال، وابستگی زیرساختهای موزهای به برق پایدار، اهمیت تعیین تکلیف انشعاب مشترک و مسئولیت پرداخت هزینهها را دوچندان میکند.
در کنار این مسئله، اطلاعاتی درباره وضعیت نامناسب ایمنی بازارچه و نبود تأییدیه آتشنشانی نیز مطرح شده است. در صورت وجود نواقص ایمنی و وقوع حادثهای مانند آتشسوزی، احتمال گسترش خطر به ساختمانها و مجموعههای فرهنگی مجاور، نگرانی مهمی برای حفاظت از گنجینههای موزهای ایجاد میکند.
مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی: بازارچه از نظر حقوقی مشروعیت ندارد
در سوی دیگر این اختلاف، موزه هنرهای معاصر و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بر ضرورت تعیین تکلیف وضعیت بازارچه تأکید دارند. آیدین مهدیزاده، مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی، در گفتوگو با ایسنا درباره مبنای حقوقی فعالیت غرفهداران و موضع موزه گفته است:
«متأسفانه بازارچه لاله از نظر حقوقی مشروعیت ندارد. تا امروز هم اگر برق در اختیار آنها قرار گرفته، به لطف موزه بوده است؛ در حالی که اساساً موزه از نظر قانونی نباید چنین امکانی را در اختیار آنها قرار میداد. این زمین در اختیار موزه است و هیچ تفاهمنامهای مبنی بر واگذاری زمین به کسبه بازارچه وجود ندارد.»
مهدیزاده درباره گزینههای پیش روی موزه نیز از طرح موضوع جابهجایی غرفهداران خبر داده و برخورد قهری را راهکاری دانسته که تمایلی به اجرای آن وجود ندارد. او در این زمینه توضیح داده است:
«این مشکل یک راهحل مشخص دارد که البته چندان مطلوب نیست و آن برخورد قهری است؛ رویکردی که تمایلی به انجام آن نداریم. بنابراین، در آخرین جلسهای که با کسبه بازارچه داشتیم، پیشنهاد دادیم شهرداری، بهویژه شهرداری منطقه ۶، فضایی را برای جابهجایی آنها معرفی کند. البته این پیشنهاد شامل کسبهای میشود که بیش از ۲۰ سال است در این منطقه فعالیت دارند و کسبه جدید و دستفروشان در این طرح سهیم نخواهند بود؛ مشابه اتفاقی که برای کسبه ساختمان پلاسکو رخ داد.»
بررسی چند مکان برای انتقال کسبه قدیمی
به گفته مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی، پیشنهاد جابهجایی قرار است با همکاری شهرداری تهران و بهویژه شهرداری منطقه ۶ بررسی شود. چند مکان نیز برای انتقال کسبه پیشنهاد شده که هنوز در مرحله ارزیابی قرار دارند.
مهدیزاده در این باره گفته است:
«با توجه به اینکه در حال مذاکره با شهرداری هستیم، چند مکان پیشنهاد شده است که در حال بررسی و ارزیابی این مکانها هستیم و در صورت تأیید، آنها را به کسبه، معرفی خواهیم کرد.»
او افزایش تعداد غرفهها، اختلاف میان کسبه قدیمی و جدید و مسائل حقوقی را از عوامل جدیتر شدن موضوع جابهجایی دانسته است. به گفته مهدیزاده، گسترش تعداد غرفهها هزینههایی را به موزه تحمیل کرده و در کنار آن، اختلاف میان غرفهداران قدیمی و افرادی که در اطراف بازارچه و مقابل موزه دستفروشی میکنند، شرایط را پیچیدهتر کرده است.
مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی همچنین درباره وضعیت حقوقی زمین و حکم تخلیه اظهار کرده است:
«موضوع دیگر این است که مسائل حقوقی بهطور کامل برطرف شده و درباره مالکیت نیز مناقشهای وجود ندارد. حکم تخلیه صادر شده و لازمالاجراست. این موارد قبلاً وجود نداشتند، اما اکنون وضعیت قطعیت بیشتری پیدا کرده است.»
بازارچه لاله؛ بخشی از خاطره جمعی و اقتصاد روزمره تهران
بازارچه لاله در طول سالها برای گروهی از شهروندان تهران، کارکردی فراتر از یک محل خریدوفروش پیدا کرده است. برخی مشاغل فعال در این مجموعه، خدماتی ارائه میکنند که ادامه فعالیت آنها در مراکز تجاری بزرگ و مالهای جدید چندان ساده نیست. تعمیر لوازم آشپزخانه و خدماتی مانند رفوگری فرش از جمله نمونههایی هستند که در این بازارچه جایگاه خود را حفظ کردهاند.
این مجموعه همچنین برای شماری از شهروندان، هنرمندان و مراجعهکنندگان به موزهها به بخشی از خاطره شهری تهران تبدیل شده است. همین سابقه اجتماعی باعث شده موضوع حفظ یا تخلیه بازارچه، واکنشهایی فراتر از منافع مستقیم غرفهداران به همراه داشته باشد.
با این حال، کارکرد اجتماعی بازارچه به معنای نادیده گرفتن حقوق مالکانه موزه یا مسائل ایمنی و زیرساختی نیست. از سوی دیگر، مالکیت موزه نیز بهتنهایی پاسخگوی همه پرسشها درباره معیشت کسبه، سابقه فعالیت آنها و نقش عمومی این فضا نخواهد بود. چالش اصلی، یافتن راهکاری است که حقوق قانونی موزه، امنیت آثار، وضعیت کسبه و منافع عمومی شهروندان را همزمان در نظر بگیرد.
دیدگاه یک روزنامهنگار شهری درباره حفظ بازارچه
میلاد شیراوند، روزنامهنگار حوزه توسعه و مدیریت شهری، در گفتوگو با ایسنا درباره حواشی اخیر موزه هنرهای معاصر، دستفروشان پیادهراه کارگر شمالی و بازارچه لاله، بر ضرورت تفکیک این موضوعات و توجه به کارکرد اجتماعی فضاهای شهری تأکید کرده است.
او درباره برخورد با دستفروشان پیادهراه کارگر شمالی گفته است:
«چند مساله را باید در خصوص حواشی اخیر موزه هنرهای معاصر با دستفروشان پیادهراه کارگر شمالی و بازارچه مد نظر قرار داد. نخست اینکه معارضت بین موزه و دو گروه از اقشار شهر تهران به وجود آمده که هر یک جنبه خاص خود را دارد. در بحث برخورد با دستفروشان پیادهراه خیابان کارگر شمالی متاسفانه میبینیم یک عده بیآنکه دلیل مستدلی داشته باشند میگویند پیادهراه حریم موزه است و دستفروشان نباید آنجا باشند. کسی که چنین سخنانی را میگوید ابتدا فکر میکند دستفروشی یک کار خفیف و فاقد شان اجتماعی است و دوم اینکه در نزدیکی موزه کسی نباید دستفروشی کند چون موزه حریم دارد.»
شیراوند با طرح این پرسش که «این حریم را چه کسی و با چه صلاحیتی تعیین میکند و تا کجا است؟»، به شرایط اقتصادی دستفروشان اشاره کرده و معتقد است نمیتوان بدون بررسی شرایط و کارکردهای اجتماعی فضاهای شهری، درباره فعالیت این گروهها تصمیم گرفت.
او درباره بازارچه لاله نیز با اشاره به نقش اجتماعی این مجموعه گفته است:
«مساله بعدی موضوع تعارض بین کسبه بازارچه لاله با موزه است. موزه هنرهای معاصر ادعای مالکیت آن فضا را دارد و با کسبه وارد یک نزاع شده است. اگر بخواهیم در این خصوص یک قضاوت منطقی مبتنی بر صلاح و مصلحت شهر داشته باشیم باید بگوییم فضاهای شهری یک کارکردی که میتوانند داشته باشند، کمک به حس بهتر زیستن در شهر توسط شهروندان است. از این نظر کسبه این بازارچه توانستهاند در میان هیاهوی شهر یک فضای اجتماعی برای اقشاری از جامعه بسازند که تقریبا هیچ جای دیگری برای تجربه چنین فضای قابل درکی ندارند.»
این روزنامهنگار همچنین بازارچه را بخشی از خاطرات جمعی شهروندان دانسته و درباره نقش شهرداری در حفظ آن تأکید کرده است:
«با خراب کردن بازارچه لاله، در واقع تاریخی از خاطرات جمعی بخش بزرگی از شهروندان شهر که عمدتا قشر فرهیخته و تحصیلکرده جامعه و از قضا هنرمندان بودهاند از بین میرود. موزه هنرهای معاصر نمیتواند صرف اینکه مالکیت آن فضا را دارد تصمیم بگیرد بخش بزرگی از داستانهای زندگی شهروندان شهر تهران را که در این بازارچه شکل گرفته از بین ببرد. شهرداری از این جهت مسئول حفظ این فضا است و باید ضرر مالی موزه هنرهای معاصر را جبران کند تا بتواند این فضا را حفظ کند و مشکلات کالبدی آن را نیز اصلاح کند.»
شیراوند با اشاره به کارکرد اقتصادی بازارچه، معتقد است برخی مشاغل خدماتی که در مراکز تجاری جدید امکان فعالیت ندارند، در این مجموعه به شهروندان خدمات ارائه میکنند. او بر تعامل میان موزه و کسبه تأکید کرده و بازارچه را فضایی مکمل برای موزه هنرهای معاصر دانسته است.
او در ادامه گفته است:
«من خواهش میکنم مسئولان موزه هنرهای معاصر بهجای تاکید بر تصرف و بیرون کردن دستفروشان و کسبه بازارچه لاله با این فضای اشتراکی و جمعی مردم تهران تعامل کند. این فضا مکمل موزه هنرهای معاصر بوده و نه مزاحم آن. وظیفه موزه جلب حضور شهروندان جهت ارتقای هنر است وقتی فضایی در مجاورت آن قرار دارد که چندین برابر مخاطبان موزه، جمعیت جلب و به موزه سرازیر میکند، یعنی آن فضا مکمل موزه هنرهای معاصر است و وجود آن ضروری است.»
این روزنامهنگار در پایان خواستار ورود شهرداری تهران و سازمان میراث فرهنگی برای حل اختلاف شده و بر ضرورت حفظ حقوق مادی موزه در کنار توجه به منافع کسبه و شهروندان تأکید کرده است.
سرنوشت بازارچه لاله به تصمیم شهرداری و توافق طرفین گره خورده است
پرونده بازارچه لاله اکنون در نقطهای قرار گرفته که حل آن به تصمیمهای حقوقی، اجرایی و مدیریتی وابسته است. از یک سو موزه هنرهای معاصر بر مالکیت زمین، نبود تفاهمنامه واگذاری و ضرورت اجرای حکم تخلیه تأکید دارد و از سوی دیگر، کسبه با سابقه چندین دهه فعالیت، نگران آینده شغلی و معیشت خود هستند.
در این میان، شهرداری تهران و شهرداری منطقه ۶ نقشی تعیینکننده دارند. اگر قرار است کسبه قدیمی جابهجا شوند، معرفی مکان جایگزین باید از مرحله مذاکره فراتر برود و با مشخص شدن محل، زمانبندی، شرایط انتقال و هزینهها به برنامهای روشن تبدیل شود. همچنین تعیین تکلیف بدهی برق و رسیدگی به وضعیت ایمنی بازارچه و زیرساختهای دو موزه، از موضوعاتی است که نمیتوان آنها را به تعویق انداخت.
سرنوشت بازارچه لاله تنها به ماندن یا رفتن غرفهها محدود نیست؛ این پرونده آزمونی برای چگونگی ایجاد تعادل میان حقوق قانونی نهادهای فرهنگی، حفاظت از آثار ملی، معیشت فعالان اقتصادی و حفظ فضاهای اجتماعی شهر تهران است.
برای مطالعه تازهترین اخبار و مطالب بیشتر به آماج مراجعه کنید.
“`




