به گزارش آماج، ثبت سه زمینلرزه با بزرگای ۲.۸، ۲.۶ و ۳ ریشتر در محدوده شرق و شمال شرق تهران طی کمتر از ۲۴ ساعت، بار دیگر توجهها را به فعالیت گسلهای این منطقه جلب کرده است. این زلزلهها در محدوده سرخهحصار، لواسان و قصر فیروزه رخ دادهاند و به گفته مهدی زارع، استاد پژوهشکده زلزلهشناسی، میتوانند بخشی از یک فعالیت خوشهای یا فوجلرزه محلی باشند.
زارع تأکید میکند که وقوع زمینلرزههای کوچک بهتنهایی نشانه نزدیک بودن یک زلزله بزرگ نیست و نمیتوان آنها را پیشلرزه قطعی یک رخداد مخرب دانست. با این حال، گسل شمال تهران ظرفیت وقوع زمینلرزههای بزرگتر را دارد و پایش فعالیتهای لرزهای این پهنه اهمیت زیادی دارد.
جزئیات سه زمینلرزه اخیر در شرق تهران
بر اساس اطلاعات ثبتشده، سه زمینلرزه در روزهای شنبه ۲۳ و یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ در محدوده شرق و شمال شرق تهران رخ دادهاند. مشخصات این رخدادها به شرح زیر است:
- زمینلرزه نخست: با بزرگای ۲.۸، روز شنبه ۲۳ آبان ساعت ۱۷:۴۳ در محدوده پارک سرخهحصار و با مختصات رومرکز ۳۵.۷۲ درجه شمالی و ۵۱.۵۷ درجه شرقی ثبت شد.
- زمینلرزه دوم: با بزرگای ۲.۶، روز یکشنبه ۲۴ آبان حدود ساعت ۷:۲۸ در محدوده لواسان رخ داد.
- زمینلرزه سوم: با بزرگای ۳، روز یکشنبه ۲۴ آبان ساعت ۱۴:۰۲ در محدوده قصر فیروزه و با مختصات تقریبی ۳۵.۶۹ درجه شمالی و ۵۱.۵۸ درجه شرقی به ثبت رسید.
این رخدادها در پهنهای قرار دارند که تحت تأثیر گسلهای فعال شرق تهران و ساختار گسلی شمال پایتخت است.
گسل شمال تهران و گسلهای فرعی شرق پایتخت
مهدی زارع، گسل شمال تهران را اصلیترین ساختار گسلی این منطقه معرفی میکند. به گفته او، فعالیتهای لرزهای در شمال شرق تهران، لواسان و محدوده لتیان با این ساختار گسلی ارتباط دارند.
در کنار گسل اصلی، چند ساختار فرعی نیز در شرق تهران شناخته شدهاند. گسل قصر فیروزه و امتداد آن از جمله این ساختارهاست که طول آن حدود ۱۰ تا ۱۲ کیلومتر برآورد میشود.
گسل سرخهحصار نیز با روند شرقی ـ غربی و در امتداد گسله پردیسان قرار دارد. این گسل در پهنه شرقی تهران و در مرز شمالی پارک ملی سرخهحصار واقع شده است.
زارع همچنین به گسلهای کوثر در محدوده شمال تهرانپارس، شیان و تپه قنات کوثر اشاره میکند. گسل کوثر حدود ۱۳ کیلومتر طول دارد و با روند شمال غربی ـ جنوب شرقی، از نوع فشاری با مؤلفه امتدادلغز توصیف میشود.
به گفته این استاد پژوهشکده زلزلهشناسی، گسلهای قصر فیروزه و سرخهحصار در خوشه لرزهزای شرق تهران نقش دارند و ممکن است تحت تأثیر تنشهای منتقلشده از گسلهای اصلی فعال شوند؛ اما برای نسبت دادن مستقیم سه زمینلرزه اخیر به این گسلها، شواهد قوی و مستقیمی در دست نیست.
آیا سه زلزله اخیر نشانه وقوع فوجلرزه است؟
وقوع چند زمینلرزه در یک محدوده جغرافیایی و در فاصله زمانی کوتاه میتواند نشانه فعالیت خوشهای یا فوجلرزه باشد. زارع معتقد است سه رخداد اخیر نیز ممکن است بخشی از چنین فعالیتی در شمال شرق استان تهران باشند.
به گفته او، مناطقی مانند پردیس، بومهن و لواسان در گذشته نیز شاهد خوشههای لرزهای با بزرگای ۲ تا ۴ بودهاند. بنابراین، وقوع فوجلرزه در این پهنه پدیدهای شناختهشده است.
زارع توضیح میدهد که زمینلرزههای کوچک گاهی میتوانند به آزاد شدن تدریجی تنش در بخشهایی از گسل منجر شوند و در برخی شرایط از میزان تنش محلی بکاهند. از سوی دیگر، این رخدادها ممکن است بازتاب تغییرات تنش و ادامه فعالیت گسلهای فعال باشند.
با این حال، او تأکید میکند که نمیتوان صرفاً با مشاهده چند زمینلرزه کوچک، وقوع یک زلزله بزرگ را پیشبینی کرد یا این رخدادها را پیشلرزه قطعی یک زلزله مخرب دانست.
فوجلرزه چیست و چه تفاوتی با پیشلرزه و پسلرزه دارد؟
فوجلرزه یا خوشه لرزهای (Seismic Swarm) به مجموعهای از زمینلرزهها گفته میشود که در یک محدوده جغرافیایی نسبتاً کوچک و طی یک بازه زمانی محدود رخ میدهند، بدون آنکه یک زمینلرزه اصلی بهوضوح بزرگتر از سایر رخدادها وجود داشته باشد.
در توالی معمول پیشلرزه، زلزله اصلی و پسلرزه، معمولاً یک رخداد با بزرگای بیشتر وجود دارد که پسلرزهها پس از آن اتفاق میافتند. اما در فوجلرزهها، بزرگی زمینلرزهها به یکدیگر نزدیک است و معمولاً هیچ رخدادی به شکل معنادار از سایر زمینلرزههای مجموعه بزرگتر نیست.
ویژگیهای مهم فوجلرزهها عبارتاند از:
- تمرکز مکانی: رومرکز زمینلرزهها در محدودهای محدود، از چند کیلومتر تا چند ده کیلومتر، قرار میگیرد.
- مدت فعالیت متغیر: یک خوشه لرزهای ممکن است از چند ساعت تا چند هفته، چند ماه یا حتی بیشتر ادامه داشته باشد.
- نبود روند کاهشی منظم: برخلاف بسیاری از توالیهای پسلرزهای، تعداد رخدادها الزاماً بهتدریج کاهش پیدا نمیکند.
- نوسان تعداد رخدادها: فعالیت لرزهای ممکن است در مقاطعی افزایش ناگهانی داشته باشد و سپس کاهش یابد.
به گفته زارع، فوجلرزهها اغلب در عمقهای کم رخ میدهند و میتوانند نشاندهنده تغییرات تنش محلی روی گسلها، بدون وقوع یک گسیختگی بزرگ باشند.
آیا فوجلرزهها خطر وقوع زلزله بزرگ را افزایش میدهند؟
زارع تأکید میکند که وجود یک خوشه لرزهای لزوماً به معنای وقوع قریبالوقوع زلزله بزرگ نیست. بسیاری از این خوشهها صرفاً بازتاب آزادسازی تدریجی تنش یا فعالیت عادی گسلها هستند و بدون وقوع زمینلرزهای بزرگ پایان مییابند.
با این وجود، شرق تهران در پهنهای فعال از نظر لرزهخیزی قرار دارد و گسل شمال تهران نیز ظرفیت وقوع رخدادهای بزرگتر را دارد. به همین دلیل، بررسی دقیق محل وقوع، عمق، سازوکار گسل و نرخ تکرار زمینلرزهها برای ارزیابی خطر لرزهای این منطقه ضروری است.
سه زمینلرزه اخیر بهتنهایی نشانه قطعی وقوع زلزلهای مخرب در تهران نیستند؛ اما یادآوری میکنند که آمادگی در برابر زلزله و توجه به اصول ایمنی در مناطق پرخطر باید همواره جدی گرفته شود.
برای دنبال کردن تازهترین گزارشها درباره زمینلرزههای تهران، فعالیت گسلها و هشدارهای کارشناسان، اخبار آماج را دنبال کنید.



