به گزارش آماج، سه پرونده مرتبط با میراث‌فرهنگی ناملموس ایران در دستور کار بیست‌ویکمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو در سال ۲۰۲۶ قرار گرفته‌اند. این پرونده‌ها با موضوع آیین‌های گرامیداشت آب و باران، مهارت سنتی نمدمالی و سنت گهواره‌سازی و لالایی‌خوانی برای نوزاد، بخشی از تنوع فرهنگی ایران و پیوندهای تاریخی آن با کشورهای منطقه را به نمایش می‌گذارند.
میراث‌فرهنگی ناملموس مجموعه‌ای از آیین‌ها، سنت‌ها، دانش‌ها، مهارت‌ها و شیوه‌های زندگی است که در بستر زندگی اجتماعی شکل می‌گیرند و از نسلی به نسل دیگر انتقال می‌یابند. برخلاف بناهای تاریخی و آثار مادی، حیات این میراث به مشارکت مردم و استمرار اجرای سنت‌ها وابسته است؛ از لالایی‌های مادران و موسیقی نواحی گرفته تا دانش بومی، جشن‌های محلی و مهارت‌های صنایع‌دستی.
میراث ناملموس در تعریف یونسکو چیست؟
یونسکو در کنوانسیون سال ۲۰۰۳ پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس، این مفهوم را مجموعه‌ای از اعمال، بازنمایی‌ها، بیان‌ها، دانش‌ها و مهارت‌هایی تعریف می‌کند که جوامع، گروه‌ها و در برخی موارد افراد، آن‌ها را بخشی از میراث‌فرهنگی خود می‌دانند. ابزارها، اشیا و فضاهای فرهنگی مرتبط با این عناصر نیز در این تعریف جای می‌گیرند.
بر اساس این کنوانسیون، میراث ناملموس در جریان انتقال میان نسل‌ها و متناسب با محیط زندگی، تعامل انسان با طبیعت و تحولات تاریخی، به‌طور مستمر بازآفرینی می‌شود. همین پویایی به جوامع احساس هویت و تداوم فرهنگی می‌بخشد.
کنوانسیون پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس در ۱۷ اکتبر ۲۰۰۳ در سی‌ودومین نشست کنفرانس عمومی یونسکو در پاریس تصویب شد و از ۲۰ آوریل ۲۰۰۶ لازم‌الاجرا شد. این سند با هدف شناسایی، پاسداری، معرفی و انتقال میراث ناملموس و تقویت همکاری‌های بین‌المللی در این زمینه تدوین شده است.
یونسکو میراث ناملموس را در پنج حوزه اصلی دسته‌بندی می‌کند:
- سنت‌ها و بیان‌های شفاهی، از جمله زبان به‌عنوان حامل میراث فرهنگی
- هنرهای اجرایی و نمایشی
- آیین‌ها، فعالیت‌های اجتماعی و جشن‌ها
- دانش و شیوه‌های مرتبط با طبیعت و جهان
- مهارت‌های سنتی و صنایع‌دستی
این حوزه‌ها مرزهای کاملاً جداگانه‌ای ندارند و یک عنصر فرهنگی ممکن است هم‌زمان در چند گروه قرار بگیرد. برای مثال، یک جشن سنتی می‌تواند شامل آیین‌های اجتماعی، موسیقی، آواز، رقص، روایت‌های شفاهی، خوراک محلی و مهارت‌های صنایع‌دستی باشد.
چرا میراث ناملموس بخشی از هویت جوامع است؟
یکی از ویژگی‌های اصلی میراث ناملموس، ارتباط مستقیم آن با زندگی مردم است. این میراث معمولاً از طریق خانواده‌ها، گروه‌های محلی، استادکاران، هنرمندان و جوامع روستایی و عشایری منتقل می‌شود و استمرار آن به حضور فعال همین افراد وابسته است.
برای نمونه، یک لالایی محلی می‌تواند حامل زبان و گویش، شیوه بیان عواطف و بخشی از حافظه فرهنگی یک منطقه باشد. آیین‌های سالانه نیز ممکن است علاوه بر جنبه‌های اعتقادی و اجتماعی، ارتباط تاریخی مردم با طبیعت، فصل‌ها، منابع آب و شیوه‌های معیشت را بازتاب دهند.
در مهارت‌های سنتی نیز دانش استادکاران تنها به چگونگی ساخت یک محصول محدود نمی‌شود. شناخت مواد اولیه، انتخاب ابزار مناسب، تجربه کار با طبیعت، روش‌های تولید و اصطلاحات تخصصی هر حرفه، بخشی از دانشی است که طی سال‌ها و گاه قرن‌ها شکل گرفته است.
این میراث علاوه بر حفظ هویت فرهنگی، زمینه شناخت تنوع جوامع و گسترش گفت‌وگوی میان فرهنگ‌ها را فراهم می‌کند.
پاسداری از میراث ناملموس فراتر از ثبت و مستندسازی است
در رویکرد یونسکو، شناسایی و ثبت یک عنصر فرهنگی با پاسداری واقعی از آن تفاوت دارد. ثبت و مستندسازی برای شناخت و معرفی میراث اهمیت زیادی دارد، اما به‌تنهایی نمی‌تواند استمرار یک سنت را تضمین کند.
پاسداری از میراث ناملموس به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که با هدف حفظ قابلیت حیات و تداوم آن انجام می‌گیرد. پژوهش، مستندسازی، معرفی، آموزش، انتقال دانش و مهارت‌ها، حمایت از حاملان میراث و احیای عناصر در معرض فراموشی، بخشی از این اقدامات هستند.
برای مثال، اگر مهارتی سنتی تنها در قالب عکس و فیلم ثبت شود، اما امکان آموزش آن به نسل جوان وجود نداشته باشد و استادکاران نیز با مشکلات اقتصادی و اجتماعی مواجه باشند، نمی‌توان از تداوم آن اطمینان داشت. همچنین اجرای یک آیین در مناسبت‌های رسمی، بدون حفظ ارتباط آن با جامعه و زمینه اجتماعی شکل‌گیری‌اش، لزوماً به معنای پاسداری مؤثر از آن نیست.
یونسکو تأکید می‌کند که هدف از پاسداری، ثابت نگه‌داشتن سنت‌ها در شکل تاریخی و جلوگیری از هرگونه تغییر نیست. میراث ناملموس ماهیتی پویا دارد و متناسب با شرایط زندگی و نیازهای جوامع بازآفرینی می‌شود. بنابراین، پاسداری به معنای فراهم کردن امکان انتقال دانش، مهارت و معنا و حمایت از تداوم طبیعی آن است.
مشارکت جوامع محلی در شناسایی عناصر فرهنگی، تدوین برنامه‌های پاسداری و تصمیم‌گیری درباره نحوه معرفی آن‌ها نیز از الزامات این فرایند به شمار می‌رود.
کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو و سازوکارهای ثبت جهانی
کنوانسیون سال ۲۰۰۳ نقطه عطفی در شکل‌گیری رویکرد بین‌المللی به میراث ناملموس بود. این سند توجه جامعه جهانی را از تمرکز صرف بر بناها و آثار تاریخی به سوی دانش‌ها، مهارت‌ها، آیین‌ها و بیان‌های فرهنگی زنده گسترش داد.
چهار هدف اصلی این کنوانسیون عبارت‌اند از پاسداری از میراث ناملموس، تضمین احترام به میراث فرهنگی جوامع و گروه‌های مرتبط، افزایش آگاهی عمومی در سطوح محلی و ملی و بین‌المللی و تقویت همکاری‌های بین‌المللی.
در چارچوب این کنوانسیون، سه سازوکار مهم برای معرفی و حمایت از میراث ناملموس پیش‌بینی شده است:
- فهرست نماینده میراث‌فرهنگی ناملموس بشریت: با هدف افزایش آگاهی درباره اهمیت میراث ناملموس، نمایش تنوع فرهنگی جهان و تقویت گفت‌وگوی میان جوامع.
- فهرست میراث‌فرهنگی ناملموس نیازمند پاسداری فوری: برای معرفی عناصر فرهنگی در معرض خطر که به اقدامات فوری برای حفظ و تداوم نیاز دارند.
- ثبت برنامه‌ها، پروژه‌ها و فعالیت‌های پاسداری مطلوب: برای معرفی تجربه‌ها و اقدامات موفق در زمینه حفاظت و انتقال میراث ناملموس.
قرار گرفتن یک عنصر در فهرست نماینده با ثبت آن در فهرست نیازمند پاسداری فوری تفاوت دارد و هر یک از این سازوکارها اهداف و معیارهای مشخصی دارند.
ثبت مشترک میراث در یونسکو به معنای مالکیت انحصاری نیست
بسیاری از سنت‌ها، مهارت‌ها و آیین‌های فرهنگی در طول تاریخ و در نتیجه مهاجرت، ارتباطات اقتصادی، تعاملات اجتماعی و هم‌جواری جغرافیایی میان جوامع مختلف شکل گرفته‌اند. به همین دلیل، برخی پرونده‌های میراث ناملموس به‌صورت مشترک از سوی چند کشور تهیه و به یونسکو ارائه می‌شوند.
ثبت مشترک فرصتی برای شناسایی میراث‌های فرهنگی مشترک، تبادل تجربه‌های پژوهشی، مستندسازی شیوه‌های گوناگون یک سنت و تدوین برنامه‌های هماهنگ برای پاسداری از آن فراهم می‌کند.
ثبت یک عنصر در فهرست‌های یونسکو به معنای اعطای مالکیت انحصاری آن به یک کشور نیست. در این فرایند، شناسایی میراث از سوی جوامع مرتبط، مشارکت آن‌ها در تدوین پرونده و ارائه برنامه‌هایی برای تضمین تداوم عنصر فرهنگی اهمیت دارد.
سه پرونده ایران در مسیر بررسی یونسکو در سال ۲۰۲۶
بر اساس گزارش میراث‌آریا، سه پرونده مرتبط با ایران در دستور کار بیست‌ویکمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو در سال ۲۰۲۶ قرار گرفته‌اند. این پرونده‌ها موضوعات متنوعی را از آیین‌های مرتبط با طبیعت تا مهارت‌های سنتی و سنت‌های خانوادگی در بر می‌گیرند.
۱. سنت‌های گرامیداشت آب و باران؛ تیرگان و وارداوار
پرونده «سنت‌های گرامیداشت آب و باران؛ تیرگان/وارداوار» به‌صورت مشترک از سوی ایران و ارمنستان ارائه شده است. این پرونده بر آیین‌ها و سنت‌های مرتبط با گرامیداشت آب و باران در دو حوزه فرهنگی تمرکز دارد.
این نامزدی فرصتی برای معرفی پیوندهای آیینی و فرهنگی میان جوامع ایران و ارمنستان و توجه به جایگاه سنت‌های مرتبط با طبیعت در حافظه جمعی مردم این مناطق فراهم می‌کند.
۲. نمدمالی سنتی؛ مهارتی مشترک میان هشت کشور
پرونده «نمدمالی سنتی» با مشارکت هشت کشور ایران، ترکیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، مغولستان و ازبکستان تدوین شده است.
موضوع این پرونده، دانش و مهارت سنتی تبدیل پشم به نمد است؛ فرآیندی که به شناخت مواد اولیه، تجربه عملی و انتقال مهارت میان نسل‌ها وابسته است. نمدمالی علاوه بر جنبه تولیدی، بخشی از دانش بومی و شیوه‌های زندگی جوامعی را بازتاب می‌دهد که این هنر در میان آن‌ها رواج داشته است.
۳. سنت گهواره‌سازی و لالایی‌خوانی برای نوزاد
پرونده سوم با عنوان «سنت گهواره‌سازی و لالایی‌خوانی برای نوزاد» به‌صورت مشترک میان ایران، تاجیکستان و ترکمنستان ارائه شده است.
این پرونده به مجموعه‌ای از دانش‌ها و سنت‌های مرتبط با خانواده و مراقبت از کودک می‌پردازد؛ از مهارت ساخت گهواره تا انتقال آواها و لالایی‌های سنتی. این عناصر بخشی از تجربه فرهنگی و عاطفی خانواده‌ها هستند و از طریق ارتباط میان نسل‌ها استمرار پیدا می‌کنند.
این سه پرونده از نظر موضوعی تنوع قابل توجهی دارند: پرونده نخست آیین‌های اجتماعی مرتبط با طبیعت را معرفی می‌کند، پرونده دوم بر مهارت‌های تولیدی و دانش بومی تمرکز دارد و پرونده سوم سنت‌های خانوادگی و انتقال شفاهی و عاطفی میراث را مورد توجه قرار می‌دهد.
بررسی این نامزدی‌ها در نشست پیش‌رو می‌تواند فرصتی برای معرفی ابعاد مختلف میراث‌فرهنگی ایران و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای باشد. با این حال، نتیجه نهایی هر پرونده به تصمیم کمیته بین‌دولتی و احراز معیارهای مربوط در چارچوب کنوانسیون وابسته است.
چالش انتقال میراث ناملموس به نسل‌های آینده
تغییر سبک زندگی، گسترش شهرنشینی، دگرگونی الگوهای اقتصادی، کاهش برخی مشاغل سنتی و محدود شدن ارتباط میان نسل‌ها، از جمله عواملی هستند که می‌توانند تداوم عناصر میراث ناملموس را با دشواری مواجه کنند.
بسیاری از دانش‌ها و مهارت‌های سنتی از طریق آموزش شفاهی و عملی منتقل می‌شوند و بخش مهمی از آن‌ها در اسناد مکتوب ثبت نشده است. بنابراین، با از دست رفتن حاملان یک سنت یا کاهش فرصت آموزش عملی به نسل جوان، احتمال فراموشی این دانش‌ها افزایش می‌یابد.
مستندسازی علمی و تصویری، ایجاد فرصت‌های آموزشی، حمایت از استادکاران، تقویت کارگاه‌های انتقال مهارت، مشارکت مدارس و دانشگاه‌ها و استفاده از فناوری‌های نوین برای ثبت و معرفی میراث، می‌توانند به حفظ این سرمایه فرهنگی کمک کنند.
رسانه‌ها نیز با معرفی حاملان میراث، روایت تجربه‌های زیسته مردم، ثبت تصویری فرآیندهای سنتی و بازتاب چالش‌های انتقال مهارت، نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی دارند.
ایران؛ سرزمین میراث زنده و دانش‌های بومی
تنوع اقلیمی، جغرافیایی، قومی، زبانی و فرهنگی ایران، ظرفیت گسترده‌ای در حوزه میراث ناملموس ایجاد کرده است. این تنوع در آیین‌ها و جشن‌های محلی، موسیقی نواحی، سنت‌های شفاهی، دانش‌های مرتبط با طبیعت، مهارت‌های صنایع‌دستی و شیوه‌های معیشت مناطق مختلف کشور دیده می‌شود.
از آیین‌های نوروزی و جشن‌های فصلی تا هنرهای نمایشی و موسیقایی، دانش‌های سنتی کشاورزی و دامداری، مهارت‌های تولید صنایع‌دستی و سنت‌های خانوادگی، هر یک بخشی از گستره فرهنگی ایران را تشکیل می‌دهند.
پاسداری از این ظرفیت‌ها به شناسایی دقیق عناصر فرهنگی، به‌روزرسانی پرونده‌های مستند، حمایت از حاملان میراث و فراهم کردن فرصت مشارکت نسل جوان نیاز دارد. همکاری نهادهای فرهنگی، مراکز علمی و پژوهشی، تشکل‌های مردمی و جوامع محلی نیز می‌تواند اجرای برنامه‌های مؤثرتر را امکان‌پذیر کند.
ثبت جهانی؛ آغاز مسئولیت برای حفظ میراث زنده
میراث ناملموس زمانی زنده می‌ماند که در بستر زندگی مردم حضور داشته باشد و امکان انتقال آن به نسل‌های آینده فراهم شود. از این رو، ثبت جهانی را باید یکی از مراحل شناسایی و معرفی این میراث دانست، نه پایان مسیر پاسداری از آن.
توجه به شرایط زندگی حاملان میراث، ایجاد فرصت برای آموزش مهارت‌ها، مستندسازی علمی، حمایت از فعالیت‌های فرهنگی و اقتصادی مرتبط و تقویت مشارکت جوامع محلی، از مهم‌ترین اقداماتی هستند که به استمرار این عناصر کمک می‌کنند.
در نهایت، آنچه یک آیین، لالایی، مهارت یا دانش بومی را به میراثی زنده تبدیل می‌کند، حضور آن در زندگی مردم و تداوم ارتباط میان نسل‌هاست. حفظ این پیوند، اقدامی برای پاسداری از تنوع فرهنگی و انتقال تجربه‌های انسانی به آینده است. برای دنبال کردن تازه‌ترین گزارش‌ها و خبرهای حوزه میراث‌فرهنگی، گردشگری و رویدادهای فرهنگی، به آماج مراجعه کنید.
