به گزارش آماج، آژانس فضایی اروپا (ESA) نخستین مجموعه بزرگ دادههای تلسکوپ فضایی اقلیدس (Euclid) را منتشر کرده است؛ مجموعهای گسترده که حاصل رصد بیش از ۹۰۰ میلیون کهکشان و ۶۰ میلیون منبع نوری مرتبط با سیاهچالهها در کیهان اولیه است. این دادهها گامی مهم در مسیر مأموریت اقلیدس برای تهیه بزرگترین نقشه سهبعدی از جهان به شمار میروند.
کارول ماندل، مدیر علوم آژانس فضایی اروپا، در بیانیهای اعلام کرده است که ارزش این یافتهها بسیار فراتر از ثبت تصاویر زیباست و میتواند نقطه عطفی در مطالعه کیهان باشد. به گفته او، این مجموعه داده یکی از بزرگترین کاوشهای فضایی در نوع خود محسوب میشود و زمینه را برای اکتشافات علمی آینده فراهم میکند.
کشف بیش از ۱۵ هزار نامزد همگرایی گرانشی و حلقههای اینشتین
یکی از مهمترین دستاوردهای نخستین انتشار دادههای اقلیدس، شناسایی بیش از ۱۵ هزار نامزد قوی برای همگرایی گرانشی است. این پدیده که گاهی به شکل حلقههای اینشتین دیده میشود، زمانی رخ میدهد که اجرام بسیار پرجرم، مانند کهکشانهای بزرگ، با گرانش خود مسیر نور اجرام دوردست را خم میکنند.
در نتیجه این انحنا، نور اجرام پشت این کهکشانها میتواند بزرگنمایی شود و حتی به شکل چند تصویر یا حلقهای درخشان دیده شود. چنین ساختارهایی مانند ذرهبینهای طبیعی عمل میکنند و به اخترشناسان امکان میدهند بخشهایی از جهان دوردست را با جزئیاتی مشاهده کنند که دسترسی مستقیم به آنها دشوار است.
ناتالی لاینز، عضو کنسرسیوم اقلیدس در دانشگاه پورتسموث بریتانیا، میگوید دانشمندان بیش از یک دهه پیش پیشبینی کرده بودند که این تلسکوپ میتواند تحول بزرگی در کشف همگراییهای گرانشی قوی ایجاد کند؛ اکنون نخستین نتایج نشان میدهد این پیشبینی در حال تحقق است.
تصاویر دقیق از کهکشانهای مارپیچی و حلقوی
مجموعه تصاویر منتشرشده از اقلیدس، جزئیات چشمگیری از چند کهکشان شناختهشده را به نمایش میگذارد. یکی از این تصاویر به کهکشان مارپیچی مسیه ۸۱ (M81) اختصاص دارد؛ یکی از درخشانترین کهکشانهای آسمان که بازوهای مارپیچی آن تا هسته مرکزی و روشنش امتداد یافتهاند.
میدان دید گسترده اقلیدس امکان ثبت همزمان این کهکشان در کنار کهکشان بیضوی NGC 3077 و ابرهای غبار میانستارهای اطراف آن را فراهم کرده است. M81 از نمونههای شناختهشده کهکشانهای مارپیچی با ساختار منظم و بازوهای گسترده به شمار میرود.
یکی دیگر از تصاویر برجسته، نمای نزدیک و بسیار دقیق از کهکشان حلقوی NGC 1291 است که به دلیل ظاهر خاص خود «چشم طلایی» نام گرفته است. این کهکشان در فاصله حدود ۳۳ میلیون سال نوری از زمین قرار دارد.
کهکشانهای حلقوی ساختاری متشکل از یک برآمدگی مرکزی و حلقهای از ستارگان در اطراف آن دارند. به گفته اخترشناسان، یکی از سناریوهای شکلگیری این ساختار زمانی است که کهکشانی کوچکتر از میان کهکشانی بزرگتر عبور میکند و در نتیجه، آرایش ستارگان آن تغییر مییابد.
۱.۷ میلیون گیگابایت داده برای ساخت نقشه سهبعدی جهان
دادههای نخستین انتشار اقلیدس طی ۱۳ ماه گردآوری شدهاند و منطقهای از آسمان را پوشش میدهند که مساحت آن حدود ۹۵۰۰ برابر ماه کامل است. این محدوده تقریباً ۱۴ درصد از کل منطقهای را شامل میشود که تلسکوپ قرار است طی مأموریت ششساله خود بررسی کند.
هر جرم آسمانی ثبتشده در این مجموعه، اطلاعات نوری و طیفی مخصوص به خود را دارد. دانشمندان با تحلیل این ویژگیها میتوانند درباره ترکیب اجرام، فاصله آنها از زمین و موقعیتشان در ساختار بزرگمقیاس کیهان اطلاعات به دست آورند.
حجم دادههای جمعآوریشده نیز قابل توجه است: اقلیدس تاکنون حدود ۱.۷ میلیون گیگابایت اطلاعات در اختیار دانشمندان قرار داده است. این دادهها امکان دستهبندی اجرام و جایگذاری آنها در یک مدل سهبعدی از جهان را فراهم میکنند.
پیمایش عمیق؛ گام بعدی در مأموریت اقلیدس
برنامه رصدی اقلیدس تنها به بررسی گسترده بخشهای مختلف آسمان محدود نمیشود. در کنار این پیمایش وسیع، طرحی با عنوان «پیمایش عمیق» نیز در نظر گرفته شده است که حدود ۱۰ درصد از زمان رصد تلسکوپ را به خود اختصاص میدهد.
در این برنامه، اقلیدس بارها سه منطقه نسبتاً کوچک از آسمان را رصد میکند تا اطلاعات دقیقتر و عمیقتری از اجرام موجود در آنها به دست آورد. ترکیب این مشاهدات مکرر با پیمایش گسترده آسمان، به دانشمندان کمک میکند تصویری جامعتر از ساختار و تحول جهان ترسیم کنند.
با توجه به اینکه هنوز حدود ۸۵ درصد از پیمایش کلی مأموریت باقی مانده است، انتظار میرود اقلیدس در سالهای آینده حجم بسیار بیشتری از دادههای نجومی را گردآوری کند. این اطلاعات میتوانند درک دانشمندان از ساختار کیهان، توزیع کهکشانها و پدیدههای مرتبط با گرانش را گسترش دهند.
برای دنبال کردن تازهترین اخبار نجوم، فضا و دستاوردهای علمی جهان، گزارشهای دیگر آماج را دنبال کنید.




