به نقل از آماج، بسیاری از افراد هنگام آمادهسازی میوهها و سبزیجات، پوست، ساقه، برگ، هسته و بخشهای مختلف آنها را دور میریزند؛ در حالی که همین قسمتهای کمتر استفادهشده میتوانند منبع ارزشمندی از فیبر غذایی و ترکیبات گیاهی باشند. پژوهشی از کینگز کالج لندن که در مجله بینالمللی علوم غذایی و تغذیه منتشر شده، نشان میدهد از میان ۱۲ نوع محصول بررسیشده، ۱۰ مورد در بخشهای دورریز خود فیبر بیشتری نسبت به قسمت خوراکی متداول داشتهاند. متخصصان تغذیه و سرآشپزها معتقدند استفاده کاملتر از محصولات گیاهی، علاوه بر افزایش ارزش غذایی وعدهها، میتواند به کاهش هزینهها و جلوگیری از هدررفت مواد غذایی کمک کند.
بر اساس این پژوهش، افرادی که هنگام مصرف میوه و سبزیجات بهطور معمول پوست، ساقه و دانهها را جدا میکنند، بخشی از فیبر قابل دریافت را از دست میدهند. کارشناسان در راهنمایی برای استفاده از تمام قسمتهای گیاه، روشهایی مانند پخت، خشککردن، ترشی انداختن، تخمیر و تهیه سس را پیشنهاد کردهاند.
چرا باید میوه و سبزیجات را از ریشه تا برگ مصرف کنیم؟
سامی گیل، دانشمند ارشد تغذیه در بنیاد تغذیه بریتانیا، میگوید بخشهای باقیمانده میوه و سبزیجات منبع ارزشمندی از فیبر هستند؛ بهویژه با توجه به اینکه ۹۶ درصد بزرگسالان به میزان توصیهشده روزانه، یعنی ۳۰ گرم فیبر، دست پیدا نمیکنند.
به گفته او، فواید این قسمتها به فیبر محدود نمیشود و پوست، ساقه و دانهها میتوانند حاوی ترکیبات گیاهی مانند پلیفنولها باشند. پژوهشها نشان دادهاند انواع مختلف پلیفنولها با پیامدهای گوناگونی در ارتباط هستند و ممکن است در زمینههایی مانند سلامت مغز و سلامت متابولیک نقش داشته باشند.
راهنمای مصرف کامل میوهها و سبزیجات از A تا Z
آسپرژ یا مارچوبه؛ انتهای ساقهها را دور نریزید
قسمتهای انتهایی مارچوبه معمولاً به دلیل سفت بودن دور ریخته میشوند، اما طعم قابل توجهی دارند. تام هانت، سرآشپز و نویسنده ستون «هدر ندهید» روزنامه گاردین، پیشنهاد میکند این قسمتها را در فریزر نگهداری کنید تا مقدار کافی برای تهیه سوپ جمع شود. البته برای رسیدن به بافت مناسب، بهتر است سوپ پس از مخلوط شدن از صافی عبور کند.
روش دیگر، بلانچ کردن انتهای مارچوبه و استفاده از آن در تهیه سس سالاد یا کره طعمدار است.
چغندر؛ پوست آن را حفظ کنید
مطالعه کینگز کالج لندن نشان داده است پوست سبزیجات در بسیاری از موارد فیبر بیشتری از بخش گوشتی آنها دارد. پوست چغندر حدود ۴۰ درصد فیبر بیشتر از قسمت داخلی آن دارد و این اختلاف در کرفس ریشهای به ۸۴ درصد میرسد.
برای مصرف چغندر، سیبزمینی، هویج، شلغم، تربچه، جعفری ریشهای، کنگر فرنگی اورشلیم و زنجبیل، در بسیاری از موارد نیازی به پوستگیری نیست. شستن کامل این محصولات میتواند برای آمادهسازی آنها کافی باشد. اگر به هر دلیل پوستگیری را ترجیح میدهید، میتوانید پوستها را با کمی روغن و ادویه در فر بپزید و به شکل چیپس سبزیجات مصرف کنید.

گلکلم؛ ساقه و برگها را هم بپزید
بر اساس نتایج پژوهش، بخش مرکزی و برگهای گلکلم در مجموع ۱۱۲ درصد فیبر بیشتری نسبت به گلچههای آن دارند. آدام هندلینگ، سرآشپز اسکاتلندی که رستورانهای بدون دورریز مواد غذایی دارد، توصیه میکند گلکلم را بهعنوان یک ماده غذایی کامل در نظر بگیریم.
او پیشنهاد میکند برگها و ساقههای گلکلم را کبابی، ترشی یا تخمیر کنید. تام هیوود، سرآشپز رستوران پایگنات اند د هِر، نیز ساقه مرکزی گلکلم را رنده میکند و در تهیه غذاهایی مانند کوسکوس و برنج به کار میبرد. تهیه گلکلم با سس پنیر با استفاده از تمام بخشهای آن نیز یکی دیگر از روشهای پیشنهادی است.

خشککردن؛ تبدیل دورریزها به پودر طعمدهنده
تام هیوود برای استفاده از باقیمانده سبزیجات، آنها را روی سینی فر پخش میکند و برای چند ساعت در پایینترین درجه حرارت قرار میدهد تا کاملاً خشک شوند. سپس مواد خشکشده را آسیاب میکند و به شکل پودر در غذاها به کار میبرد.
برای مثال، تکههای باقیمانده هویج پس از خشک و آسیاب شدن به پودری تبدیل میشوند که میتواند طعمی شیرین و خاکی و رنگی نارنجی به غذا اضافه کند.
آزمایش با بخشهای کمتر استفادهشده
آدام هندلینگ معتقد است بسیاری از قسمتهایی که بهعنوان زباله شناخته میشوند، میتوانند مواد اولیه مناسبی برای آشپزی باشند و تنها به کمی خلاقیت نیاز دارند. برای مثال، غلاف نخود را میتوان در تهیه ریزوتو به کار برد و از پوست موز برای درست کردن چاشنی استفاده کرد.
البته همه آزمایشها نتیجه مطلوبی ندارند. بعضی ساقهها بیش از حد فیبری هستند یا ممکن است طعم ترش و بافت نامناسبی ایجاد کنند. به همین دلیل، تجربه و آزمون روشهای مختلف بخشی از فرایند یادگیری آشپزی بدون دورریز است.
تخمیر؛ راهی برای تغییر طعم و افزایش ماندگاری
تخمیر یکی از روشهای کاربردی برای استفاده از قسمتهایی است که معمولاً دور ریخته میشوند. برگهای گلکلم را میتوان به کیمچی تبدیل کرد و هویجهای باقیمانده را برای تهیه سالاد تخمیری به کار برد.
این روش علاوه بر افزایش ماندگاری مواد غذایی، طعم و ویژگیهای جدیدی در آنها ایجاد میکند. تام هانت نیز دستور تهیه کیمچی گیاهی با استفاده از باقیمانده سبزیجات را پیشنهاد کرده است.
سبزیهای برگدار؛ از برگ کرفس تا برگ چغندر
برخی سبزیجات پیش از رسیدن به فروشگاه، برگهای خود را از دست میدهند؛ اما در بازارهای محلی و سبزیفروشیها ممکن است بتوان نمونههای برگدار آنها را پیدا کرد.
برگ کرفس را میتوان خام در سالاد استفاده کرد، برگ هویج برای تهیه پستو مناسب است و برگ چغندر بهتر است پخته شود. هیوود برگ چغندر را مانند برگ چغندر برگی یا برگ چارد، بلانچ میکند و با چاشنی سرو میکند.

ساقه سبزیهای معطر را کنار نگذارید
در آشپزی معمولاً برگ جعفری و گشنیز استفاده میشود و ساقه آنها دور ریخته میشود؛ در حالی که این ساقهها نیز قابل مصرف هستند. ساقه سبزیهای نرم را میتوان ریز خرد کرد و در ابتدای پخت، همراه با پیاز و دیگر مواد معطر به غذا افزود.
ساقههای چوبیتر مانند آویشن و رزماری نیز برای طعمدار کردن خورشها و غذاهای فرپز مناسب هستند، البته بهتر است پیش از سرو از غذا خارج شوند.
قدرت طعم در پوست و برگها
گاهی پوست و برگ گیاهان طعم قویتری نسبت به بخشهای داخلی دارند. تام هیوود برای نمونه به ترب کوهی اشاره میکند که پوست آن میتواند طعمی تند و شدید داشته باشد. بنابراین پوستگیری پیش از رنده کردن ممکن است بخشی از عطر و طعم آن را از بین ببرد.
تهیه مربا و چاشنی از قسمتهای باقیمانده
مربا یکی از روشهای مناسب برای استفاده و نگهداری از باقیمانده میوههاست. هیوود همچنین از برگهای بیرونی و سفت رازیانه برای تهیه مربای شیرین و ترش استفاده میکند و آن را در کنار ماهی سرو میکند.
سبزیجات ریشهای شیرین و کدوها نیز میتوانند برای تهیه مربا به کار روند و قسمتهای باقیمانده با طعم شورتر برای تهیه چاتنی مناسب هستند.
کیوی؛ پوست پر از فیبر را امتحان کنید
بافت پرزدار پوست کیوی ممکن است برای برخی افراد خوشایند نباشد، اما پژوهش کینگز کالج لندن نشان داده است پوست این میوه ۱۹۵ درصد فیبر بیشتری نسبت به گوشت آن دارد.
همچنین لازم نیست میوههایی با پوست نازک مانند سیب، گلابی و انجیر را همیشه پوست بگیرید. هندلینگ حتی از برگ انجیر برای تهیه شربت غلیظ و بستنی استفاده میکند.
ترهفرنگی؛ قسمتهای سبز و ریشه را مصرف کنید
بسیاری از افراد فقط بخش نرم و سفید ترهفرنگی را مصرف میکنند، در حالی که بخشهای بالایی و ریشه آن در مجموع ۷۷ درصد فیبر بیشتری نسبت به قسمتهای دیگر دارند.
از آنجا که ممکن است خاک میان لایههای ترهفرنگی باقی بماند، شستوشوی دقیق این قسمتها ضروری است. همچنین بخشهای سفتتر به زمان پخت بیشتری نیاز دارند. هیوود از قسمتهای سبز ترهفرنگی و پیازچه برای طعمدار کردن روغن استفاده میکند.
هسته انبه؛ کاربردهایی فراتر از دورریز
آن ماری بونو، نویسنده کانادایی کتابهای آشپزی که با عنوان سرآشپز بدون دورریز شناخته میشود، پیشنهاد میکند پوست و هسته انبه برای تهیه نوشیدنی تخمیری کواس یا سرکه میوه به کار رود.
به گفته او، روی هسته انبه معمولاً مقداری گوشت میوه باقی میماند و میتوان آن را همراه با هسته هلو و گیلاس، قسمت مرکزی توتفرنگی و پوست میوههای دیگر استفاده کرد. تام هانت نیز پوست و هسته انبه را با شکر و آب میجوشاند تا نوعی سس میوه تهیه کند.
گزنه؛ گیاهی خوراکی با طعمی متفاوت
برخی سرآشپزها علاوه بر استفاده از تمام قسمتهای محصولات رایج، سراغ گیاهان خودرو و کمتر شناختهشده نیز میروند. هیوود به گزنه علاقه زیادی دارد و طعم آن را شبیه چای سبز ماچا توصیف میکند.
گزنه در بریتانیا بهتر است اوایل بهار و با استفاده از دستکش لاستیکی چیده شود. این گیاه را میتوان مانند اسفناج پخت. حرارت دادن باعث از بین رفتن خاصیت گزندگی موهای سطح آن میشود.
محصولات ارگانیک و باقیمانده سموم کشاورزی
یکی از نکات مهم در مصرف پوست و بخشهای بیرونی میوهها و سبزیجات، احتمال باقی ماندن سموم کشاورزی روی این قسمتهاست. از آنجا که برخی مواد مغذی در پوست و پوسته میوهها متمرکز هستند، احتمال تجمع باقیمانده آفتکشها نیز در همین بخشها مطرح میشود.
سامی گیل میگوید برخی پژوهشها استفاده از مواد خانگی مانند سرکه برنج را برای کاهش باقیمانده آفتکشها بررسی کردهاند. سرکه برنج و آب گازدار در میان روشهای بررسیشده عملکرد مؤثری داشتهاند، اما خرید محصولات ارگانیک تنها راهی است که میتواند از قرار گرفتن محصول در معرض این مواد در فرایند تولید متعارف جلوگیری کند.
پوست و مغز آناناس؛ منبع قابل توجه فیبر
در مطالعه کینگز کالج لندن، پوست و بخش مرکزی آناناس در مجموع ۴۵۴ درصد فیبر بیشتری نسبت به گوشت میوه داشتند. پژوهشگران اعلام کردند مصرف پوست و قسمت مرکزی آناناس میتواند به اندازه پنج وعده از گوشت میوه، فیبر فراهم کند.
از آنجا که پوست آناناس سفت و خاردار است، جویدن آن برای بسیاری از افراد مناسب نیست. با این حال، میتوان بخش مرکزی و نرمتر میوه را به اسموتی اضافه کرد یا از پوست و قسمتهای باقیمانده برای تهیه تپچه، نوشیدنی تخمیری مکزیکی، استفاده کرد.
ترشی سریع؛ راهی برای نگهداری طعم سبزیجات
ترشی انداختن یکی از روشهای مورد علاقه هیوود برای جلوگیری از دورریز مواد غذایی و حفظ طعم محصولات فصلی است. او موادی مانند دانه تازه گشنیز و غنچه گل ترهفرنگی را ترشی میکند.
دستور پایه پیشنهادی او برای مایع ترشی شامل ۲۰۰ میلیلیتر سرکه، ۲۰۰ میلیلیتر آب، ۱۰۰ گرم شکر و ۲ گرم نمک است. این روش میتواند به نگهداری بخشی از محصولات تابستانی برای ماههای سرد سال کمک کند.
کباب کردن؛ طعم و فیبر بخشهای مختلف سبزیجات
کباب کردن میتواند شیرینی طبیعی ساقه برخی سبزیجات را بیشتر نمایان کند. البته همه بخشهای گیاه الزاماً فیبر بیشتری ندارند. پژوهش یادشده نشان داده است ساقه بروکلی ۲۸ درصد فیبر کمتری از گلچههای آن دارد و بخش مرکزی و لایههای بیرونی رازیانه نیز در مجموع ۱۱ درصد فیبر کمتری نسبت به قسمتهای داخلی دارند.
در کلم کیل پیچدار، میزان فیبر ساقهها حدود ۶ تا ۷ درصد بیشتر از برگهاست. همچنین فلفل دلمهای را میتوان بدون جدا کردن دانهها و ساقه کباب کرد. طبق نتایج مطالعه، ساقه، دانهها و بخش متصلکننده دانهها به فلفل، ۲۳۴ درصد فیبر بیشتری نسبت به گوشت آن دارند.
پوست و دانه کدوها؛ مناسب برای کباب کردن و طعمدار کردن
آدام هندلینگ پیشنهاد میکند هنگام پخت کدو و کدوحلوایی، تنها به گوشت آن اکتفا نکنید. پوست برخی از این محصولات را میتوان کباب کرد تا ترد شود و دانهها نیز قابلیت استفاده در تهیه مواد غذایی متفاوت، از جمله میسو، را دارند.
مطالعه کینگز کالج لندن نشان داده است پوست و دانه کدو حلوایی باترنات در مجموع ۹.۲۵ گرم فیبر در هر ۱۰۰ گرم دارند؛ مقداری که تقریباً با فیبر موجود در یک کاسه غلات صبحانه برنفلکس برابری میکند.
برای نرمتر شدن پوست کدوهای ضخیم، میتوان تکههای آن را حدود ۱۰ دقیقه در آب گوشت یا عصاره سبزیجات پخت و سپس کباب کرد. دانهها نیز با نمک، پاپریکای دودی و روغن زیتون قابل ترکیب و برشته شدن هستند.
چای با پوست میوهها
هیوود پوست میوهها را خشک میکند و مانند برگ چای برای تهیه نوشیدنی به کار میبرد. ترکیب پوست خشک گلابی با گیاهان خودرو یا پوست سیب با گزنه از نمونههای پیشنهادی اوست.
از پوست پرتقال و آناناس نیز میتوان برای تهیه دمنوش استفاده کرد. برخی دستورهای آشپزی حتی تهیه چای از هسته آووکادو را پیشنهاد میکنند.
قارچ؛ تهیه پودر اومامی از باقیماندهها
الکسیس نیکول نلسون، گردآورنده گیاهان خوراکی و نویسنده آمریکایی، در کتاب خود روشی برای استفاده از باقیمانده قارچ معرفی کرده است. او قارچ مایتاکه را ابتدا میجوشاند و برای تهیه عصاره به کار میبرد، سپس آن را در پایینترین درجه حرارت فر خشک و آسیاب میکند تا پودر اومامی به دست آید.
این روش را میتوان برای قسمتهای باقیمانده انواع قارچ به کار برد. خشک کردن قارچ باعث غلیظتر شدن ترکیباتی مانند گلوتاماتها و گوانیلاتها میشود که در ایجاد طعم عمیق و خوشطعمی آن نقش دارند.
ارزش اقتصادی استفاده از تمام بخشهای محصولات
پژوهشگران دریافتند بخشهایی که معمولاً دور ریخته میشوند، بین ۲۵ تا ۴۸ درصد وزن کل محصولات بررسیشده را تشکیل میدهند. بنابراین، استفاده نکردن از این قسمتها به معنای دور ریختن بخش قابل توجهی از خرید روزانه است.
هندلینگ توصیه میکند پیش از دور ریختن هر بخش از یک ماده غذایی، درباره کاربردهای احتمالی آن فکر کنیم. یکی از سادهترین راهها نگهداری تکههای باقیمانده سبزیجات برای تهیه عصاره و آب سبزیجات است. این کار میتواند هزینه خرید عصارههای آماده و سوپهای بستهبندیشده را نیز کاهش دهد.
بخشهایی که فیبر بیشتری دارند، معمولاً احساس سیری بیشتری ایجاد میکنند و میتوانند باعث شوند مواد غذایی برای مدت طولانیتری مورد استفاده قرار گیرند.
پوست هندوانه؛ مناسب برای ترشی و غذاهای پخته
بر اساس مطالعه کینگز کالج لندن، پوست هندوانه ۴۲۶ درصد فیبر بیشتری نسبت به گوشت آن دارد. این بخش از میوه در هر ۱۰۰ گرم حدود ۲.۱۰ گرم فیبر دارد؛ مقداری که تقریباً با فیبر یک برش نان سبوسدار برابری میکند.
قسمت سبز بیرونی پوست ممکن است برای همه خوشایند نباشد، اما بخش سفید داخلی را میتوان ترشی انداخت، در تهیه گازپاچو بهجای خیار به کار برد یا مانند کدو سبز برش زد و تفت داد. دانههای هندوانه نیز قابلیت برشته شدن دارند.
اسید اگزالیک؛ چرا نباید برگ ریواس را خورد؟
همه بخشهای گیاهان برای مصرف خوراکی مناسب نیستند. سامی گیل هشدار میدهد مصرف مقدار زیاد برگ ریواس، هرچند بهندرت، میتواند علائمی مانند گرفتگی شکم، تهوع، استفراغ و احساس سوزش در گلو ایجاد کند.
این مسئله به میزان بالای اسید اگزالیک یا اگزالات در برگ ریواس مربوط است. مقادیر زیاد اگزالات میتواند برای افرادی که مستعد ابتلا به سنگ کلیه هستند مشکلساز باشد. بنابراین، در مورد ریواس بهتر است به مصرف ساقهها بسنده شود و برگها خورده نشوند.
سیبزمینی شیرین و یام؛ تفاوت پوستها را بشناسید
در آمریکای شمالی گاهی سیبزمینی شیرین با نام یام عرضه میشود، اما این دو محصول یکسان نیستند. پوست سیبزمینی شیرین نازک و مغذی است و در صورت شستوشوی مناسب میتوان آن را مصرف کرد؛ در مقابل، پوست یام واقعی ضخیم، زبر و شبیه پوست درخت است و باید پیش از پخت و مصرف جدا شود.
صفر کردن دورریز؛ هدفی فراتر از آشپزی
بر اساس اطلاعات پژوهش، در بریتانیا سالانه حدود ۱۰ میلیون تن مواد غذایی دور ریخته میشود و میوهها و سبزیجات تازه ۳۶ درصد این حجم را تشکیل میدهند. استفاده از تمام بخشهای محصولات گیاهی میتواند سهمی در کاهش این میزان دورریز داشته باشد.
هیوود در رستوران خود حتی بخشی از منوی ویژه را به استفاده از باقیمانده غذاهای دیگر اختصاص داده است. هندلینگ نیز میگوید اگر پس از استفاده از تمام بخشهای قابل مصرف یک سبزیجات، مقداری باقی بماند، آن را به مرغهای خود میدهد. برای دیگر افراد نیز کمپوست کردن باقیماندههای غیرقابل مصرف میتواند راهی برای کاهش زباله باشد.
نکات مهم برای استفاده ایمن و اقتصادی از میوه و سبزیجات
- پیش از مصرف پوست و ساقه سبزیجات، آنها را بهخوبی بشویید تا خاک و آلودگیهای سطحی پاک شوند.
- پوست و بخشهای بیرونی محصولات را در صورت تمایل میتوان بهجای دور ریختن، خشک، کبابی یا به چیپس سبزیجات تبدیل کرد.
- برای استفاده از باقیماندهها، روشهایی مانند تهیه عصاره، ترشی، چاشنی، پودر طعمدهنده و غذاهای تخمیری را امتحان کنید.
- در انتخاب بخشهای خوراکی دقت کنید؛ برای نمونه برگ ریواس به دلیل محتوای بالای اگزالات برای مصرف مناسب نیست.
- اگر پوست محصول ضخیم و غیرخوراکی است، مانند پوست یام واقعی، آن را پیش از مصرف جدا کنید.
- در صورت نگرانی درباره باقیمانده آفتکشها، شستوشوی دقیق و انتخاب محصولات ارگانیک را مدنظر قرار دهید.
استفاده کاملتر از میوهها و سبزیجات به معنای خوردن بیقیدوشرط تمام قسمتهای گیاه نیست؛ بلکه هدف، شناخت بخشهای خوراکی و پیدا کردن روشهای مناسب برای استفاده از آنهاست. این رویکرد میتواند هم تنوع غذایی را افزایش دهد و هم هزینه خرید مواد غذایی و میزان دورریز را کاهش دهد.
برای مطالعه تازهترین اخبار و مطالب بیشتر به آماج مراجعه کنید.
“`




