به نقل از آماج، متخصصان علوم پزشکی معتقدند شیر مادر یکی از پیچیدهترین سامانههای زیستی جهان است که با ترکیبی منحصربهفرد از مواد مغذی، سلولهای ایمنی، آنتیبادیها و ترکیبات زیستفعال، نقشی فراتر از یک منبع تغذیه برای نوزاد ایفا میکند. با وجود دههها پیشرفت در پزشکی، تغذیه و زیستفناوری، هنوز هیچ محصولی نتوانسته تمام ویژگیهای این ماده طبیعی را بازآفرینی کند.
شیر مادر تنها مجموعهای از پروتئینها، چربیها و ویتامینها نیست؛ بلکه یک سیستم زنده و پویاست که متناسب با سن، شرایط جسمی و نیازهای نوزاد تغییر میکند. همین ویژگی باعث شده دانشمندان آن را یکی از پیچیدهترین دستاوردهای طبیعی بدن انسان بدانند.
ترکیبات شگفتانگیز شیر مادر؛ از تغذیه تا دفاع ایمنی
شیر مادر شامل مجموعهای گسترده از پروتئینها، چربیها، کربوهیدراتها، ویتامینها، مواد معدنی، هورمونها، عوامل رشد، سلولهای ایمنی، آنتیبادیها و ترکیبات زیستفعال است. این ترکیبات در کنار یکدیگر نهتنها نیازهای تغذیهای نوزاد را تأمین میکنند، بلکه به شکلگیری و تقویت سیستم ایمنی او نیز کمک میکنند.
یکی از مهمترین عوامل محافظتی موجود در شیر مادر، آنتیبادی ترشحی IgA است که با پوشاندن سطح روده نوزاد، مانع اتصال بسیاری از عوامل بیماریزا به دیواره روده میشود. این آنتیبادیها بر اساس عوامل بیماریزای موجود در محیط زندگی مادر تولید میشوند و نوعی دفاع اختصاصی برای نوزاد ایجاد میکنند.
علیرضا عندلیب، استاد گروه ایمنولوژی دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، در گفتوگو با ایسنا اظهار میکند: «شیر مادر با فراهم کردن ترکیبی از عوامل ایمنی فعال و غیرفعال، یک سد دفاعی منحصربهفرد برای نوزاد ایجاد میکند.»
سلولهای زنده ایمنی؛ سپر هوشمند بدن نوزاد
شیر مادر علاوه بر ترکیبات غذایی، حاوی سلولهای زنده ایمنی مانند نوتروفیلها، ماکروفاژها و لنفوسیتهای T و B است. این سلولها میتوانند در دفاع مستقیم برابر عوامل بیماریزا نقش داشته باشند و به تکامل سیستم ایمنی نوزاد کمک کنند.
عندلیب تصریح میکند: «شیر مادر نهتنها حاوی آنتیبادی و پروتئین است، بلکه سلولهای زنده ایمنی را نیز به نوزاد منتقل میکند. این سلولها فعالانه در بدن نوزاد شرکت میکنند و سپر دفاعی پویایی ایجاد میکنند.»
یکی از ویژگیهای قابل توجه شیر مادر، تغییر ترکیب سلولهای ایمنی آن بر اساس شرایط نوزاد است. در صورت بیماری یا مواجهه نوزاد با عوامل عفونی، بدن مادر میتواند پاسخ ایمنی متناسبتری را در شیر ایجاد کند.
ارتباط هوشمند میان مادر و نوزاد هنگام شیردهی
فرایند شیردهی تنها انتقال شیر از مادر به نوزاد نیست، بلکه نوعی ارتباط زیستی دوطرفه محسوب میشود. هنگام مکیدن شیر، ترکیبات موجود در بزاق نوزاد میتواند اطلاعاتی درباره شرایط ایمنی او به بدن مادر منتقل کند.
پس از دریافت این پیامها، سیستم ایمنی مادر میتواند تولید برخی آنتیبادیها و سلولهای دفاعی را افزایش دهد تا شیر تولیدشده در وعدههای بعدی، متناسبتر با نیازهای نوزاد باشد.
تفاوت شیر مادر و شیر خشک؛ چرا جایگزین کامل ساخته نشده است؟
با وجود پیشرفت صنایع غذایی و تولید انواع شیر خشک، این محصولات همچنان تنها بخشی از نیازهای تغذیهای نوزاد را پوشش میدهند. شیر خشک فاقد بسیاری از عناصر زنده موجود در شیر مادر مانند سلولهای ایمنی، آنتیبادیهای اختصاصی، برخی الیگوساکاریدها و ترکیبات تنظیمکننده سیستم ایمنی است.
متخصصان معتقدند شیر مادر یک سیستم ایمنی پویا و شخصیسازیشده در اختیار نوزاد قرار میدهد، در حالی که ترکیبات شیر خشک ثابت بوده و توانایی سازگاری لحظهای با شرایط نوزاد را ندارد.
میکروبیوم روده؛ ارتش باکتریهای مفید نوزاد
یکی دیگر از ویژگیهای مهم شیر مادر، نقش آن در شکلگیری میکروبیوم روده نوزاد است. الیگوساکاریدهای موجود در شیر مادر، غذای اختصاصی باکتریهای مفید مانند بیفیدوباکتریومها هستند و به ایجاد محیطی سالم در دستگاه گوارش کمک میکنند.
این باکتریهای مفید با جلوگیری از رشد عوامل بیماریزا، تقویت سد دفاعی روده و تنظیم پاسخهای ایمنی، نقش مهمی در سلامت آینده نوزاد دارند.
چرا تولید شیر کاملاً مشابه شیر مادر دشوار است؟
وجیهه اکبری، مدیر گروه بیوتکنولوژی دارویی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، درباره پیچیدگی این ماده زیستی اظهار میکند: شیر مادر مایعی پویا با بیش از هزاران ترکیب مختلف است که ترکیب آن در طول زمان و حتی در یک وعده شیردهی تغییر میکند.
به گفته متخصصان، شناخت کامل همه اجزای شیر مادر هنوز امکانپذیر نشده و برخی ترکیبات آن مانند تعداد زیادی از الیگوساکاریدهای انسانی، سلولهای زنده، میکروRNAها و عوامل رشد، ساختار بسیار پیچیدهای دارند.
همچنین بازسازی تعامل میان این ترکیبات و سیستم ایمنی نوزاد، یکی از بزرگترین چالشهای علمی در مسیر تولید یک جایگزین کامل برای شیر مادر محسوب میشود.
آیا فناوری میتواند روزی شیر مادر را بازسازی کند؟
پژوهشهایی برای نزدیکتر کردن شیر خشک به ویژگیهای شیر مادر در حال انجام است؛ از جمله تولید برخی پروتئینها و الیگوساکاریدهای مشابه شیر انسان با استفاده از فناوریهای نوین زیستی.
با این حال، کارشناسان معتقدند تولید محصولی که بتواند تمام ویژگیهای تغذیهای، ایمنی و ارتباط زیستی شیر مادر را داشته باشد، در آینده نزدیک بسیار بعید است. شیر مادر نتیجه میلیونها سال تکامل است و ترکیبی از تغذیه، دفاع ایمنی و ارتباط عاطفی میان مادر و نوزاد را در خود جای داده است.
در نهایت، شیر مادر را میتوان یک سامانه زیستی هوشمند دانست که هنوز بخش زیادی از رازهای آن برای علم ناشناخته باقی مانده است. پژوهشگران به جای جایگزینی کامل این ماده طبیعی، تلاش میکنند شناخت خود را افزایش داده و محصولات جایگزین را تا حد امکان به ویژگیهای آن نزدیک کنند.
برای مطالعه تازهترین گزارشهای علمی، پزشکی و سلامت، به آماج مراجعه کنید.
