به گزارش آماج، بررسی سیر تحول تصویر زنان در سینمای ایران نشان میدهد که این بازتاب از دورههای ابتدایی تا امروز، مسیر پر فراز و نشیبی را طی کرده است. هنر فیلمسازی، چه در سینما و چه در تلویزیون، همواره نسبت متفاوتی با زنان داشته است؛ سینمای عامهپسند برای مخاطبان مرد و سریالها و محصولات تلویزیونی برای مخاطبان زن طراحی میشد.
سینما برای مردان؛ آغاز فیلم فارسی
با ورود سینما به ایران و شکلگیری جدی آن از سال ۱۳۲۷ توسط اسماعیل کوشان، سینمای ایران عمدتاً مردانه و دغدغهگریز بود. فیلمفارسیهای دهههای ۳۰ و ۴۰، زن را به عنوان ابژهای جنسی یا وسیلهای برای رسیدن به ثروت مردان نمایش میدادند و قصهها بیشتر رویاپردازیهای مردانه را منعکس میکردند. نمونههایی از این آثار شامل «رختخواب سهنفره»، «یک چمدان سکس» و «شوهر جونم عاشق شده» بود که با تمرکز بر مسائل جنسی، جای خالی عناصر اصلی سینما را پر میکردند.
موج نو؛ آغاز تغییر نگاه به زنان
اواخر دهه ۴۰ با ظهور موج نو و فیلمهایی مانند «قیصر» و «گاو» از مسعود کیمیایی و داریوش مهرجویی، تصویر زن تا حدی تغییر یافت. در «قیصر» برای نخستین بار زن نه ابژه جنسی بود و نه وسیلهای برای رسیدن به ثروت مرد، بلکه «ناموس» و محوری اخلاقی برای داستان به شمار میرفت. این موج تا سال ۵۳-۵۴ ادامه داشت و پس از آن، سانسور شدید باعث شد جریان فیلمفارسی مجدداً غالب شود.
فیلمسازان زن در دوره پهلوی
اولین زن فیلمساز ایرانی، قدرتالزمان فرودست (شهلا ریاحی)، سال ۱۳۳۵ با فیلم «مرجان» در تیتراژ حضور یافت، اما نقش مستقل و مؤثر او در فیلم محدود بود و بیشتر به عنوان هنرپیشه شناخته شد. فروغ فرخزاد نیز با مستند «خانه سیاه است» حضور داشت، اما نقش ابراهیم گلستان در تولید فیلم پررنگتر بود. در کل، زن در سینمای پیش از انقلاب موجودیتی مستقل نداشت و بیشتر یک شیء ارزشمند به شمار میرفت.
پس از انقلاب؛ صدا پیدا کردن زنان
با پیروزی انقلاب اسلامی، تصویر زنان در سینمای ایران تغییر کرد و زنان توانستند به عنوان کارگردان، نویسنده، تدوینگر، تهیهکننده و حتی فیلمبردار وارد عرصه شوند. فیلمسازانی مانند مرضیه برومند، پوران درخشنده، رخشان بنیاعتماد و تهمینه میلانی نقش مؤثری در شکلدهی تصویر زن در سینما داشتند و برخی جشنوارهها نیز بخش ویژهای برای فیلمسازان زن اختصاص میدادند. در دهه اول پس از انقلاب، فیلمسازان مرد نیز با محوریت زن به ساخت آثار پرداختند؛ مانند داریوش مهرجویی با سهگانه «بانو»، «لیلا» و «پری» و رسول صدرعاملی با آثار «دختری با کفشهای کتانی» و «من ترانه ۱۵ سال دارم».
تحولات اقتصادی و فرهنگی تصویر زنان
مطالعات نشان میدهد که پس از انقلاب، حدود ۷۰ درصد زنان به طبقه متوسط و بالای جامعه تعلق داشتند و یکسوم آنان شاغل بودند و ۴۰ درصد از استقلال مالی برخوردار بودند. از نظر فرهنگی نیز حدود ۷۰ درصد زنان تحصیلات متوسطه و عالی داشتند، اما میزان نمایش زنان در حوزه سیاسی و اجتماعی همچنان محدود بود.
در مجموع، سینمای ایران مسیر طبیعی خود را درباره بازتاب تصویر زنان تا دهه ۹۰ شمسی طی کرد و با ورود جشنوارههای بینالمللی و تأثیرات فرهنگی جدید، نوع نمایش زن در آثار سینمایی با هدف بازنمایی هویت زنان نیز دستخوش تغییر شد.
