به گزارش آماج، در تازهترین قسمت برنامه «پشت جلد» رادیو نمایش، رمان «شبهای روشن» اثر فئودور داستایفسکی و اقتباس سینمایی فرزاد موتمن از این اثر، با نگاهی تحلیلی مورد بررسی قرار گرفت؛ اقتباسی که به باور منتقدان، بهدلیل پیوند موفق ادبیات کلاسیک با واقعیت اجتماعی ایران، جایگاهی ماندگار در سینمای ایران پیدا کرده است.
علی فرهمند، منتقد سینما، در این برنامه درباره دلایل موفقیت فیلم «شبهای روشن» گفت: «مهمترین دلیل این موفقیت، گنجاندن وجه اجتماعی ایران در داستانی است که فرزاد موتمن و سعید عقیقی روایت کردهاند.»
او توضیح داد: «در رمان داستایفسکی، برخلاف آثاری مانند جنایت و مکافات یا برادران کارامازوف، وجوه اجتماعی چندان پررنگ نیست. اما فیلم موتمن یک اقتباس اجتماعی به شمار میرود و توانسته این خلأ را با نگاهی بومی و جامعهشناختی پر کند.»
فرهمند با اشاره به فضای فیلم افزود: «سینمای سوختهای که شخصیتها از کنارش عبور میکنند و شرایطی که باعث میشود زن به خانه مرد پناه ببرد، کاملاً بار اجتماعی دارد و همین موضوع، حس نزدیکی و بومیبودن را به مخاطب منتقل میکند.»
کارگردانی کلاسیک؛ امضای فرزاد موتمن
این منتقد سینما درباره شیوه کارگردانی موتمن گفت: «موتمن به معنای واقعی کلمه یک کارگردان است. او پیش از رفتن پشت دوربین، استراتژی قاب دارد. قابهایی که آغاز، میانه و پایان دارند و صرفاً ثبتکننده نیستند، بلکه روایت میکنند.»
به گفته فرهمند، «کمتر در سینمای ایران، بهویژه در نسلهای بعدی، چنین نگاه کلاسیکی دیده میشود. فرزاد موتمن از معدود کارگردانان نسل چهارم سینمای ایران است که همچنان با هوای کلاسیک سینما نفس میکشد و تلاش میکند اصول کلاسیکگرایی را حفظ کند.»
تهران؛ یک شخصیت زنده در «شبهای روشن»
در بخش دیگری از برنامه، آنتونیا شرکا، منتقد باسابقه سینما، کیفیت بالای فیلم را حاصل دانش سینمایی کارگردان و فیلمنامه سعید عقیقی دانست و گفت: «این فیلم در زمانی ساخته شد که بهخوبی روی جامعه و زمانه خودش نشست.»
او افزود: «در آن دوره، نمایش زن و مرد غریبه در یک فضای بسته، بدون نسبت خانوادگی، چندان مرسوم نبود. اما فیلم توانست این موقعیت حساس را بهدرستی و باورپذیر نمایش دهد.»
شرکا یکی از جذابیتهای مهم فیلم را تصویر تهران دانست و توضیح داد: «تهرانگردیهای شخصیت اصلی، توصیف ساختمانها و محلهها، باعث میشود فیلم هویت جغرافیایی و اجتماعی مشخصی داشته باشد. شبهای روشن کاملاً متعلق به زمان و مکان خودش است.»
داستایفسکی و ظرفیت اقتباسهای چندفرهنگی
این منتقد سینما با اشاره به دیگر اقتباسها از داستان «شبهای روشن» گفت: «آثاری مانند شبهای سپید ساخته ویسکونتی نیز هویت مستقل خود را دارند و فضای نئورئالیستی خاصی را بازتاب میدهند. وجه مشترک همه این اقتباسها، نقش پررنگ هویت شهری در شکلگیری درام است.»
او تأکید کرد: «داستان داستایفسکی این ظرفیت را دارد که در زمانها و مکانهای مختلف، با حفظ روح اصلی خود، رنگ و بوی فرهنگی همان جامعه را بگیرد.»
عشق شاعرانهای که زنده میماند
شرکا در پایان درباره فضای شاعرانه فیلم گفت: «شبهای روشن موفق میشود عشقی را که میان رؤیای دختر و تنهایی مرد شکل میگیرد، زنده کند. گفتوگوها، شبگردیها و صحبت درباره کتاب و شعر، به این رابطه انسانی لایههای عمیقتری میبخشد و آن را به تجربهای ماندگار تبدیل میکند.»
برنامه «پشت جلد» به تهیهکنندگی سجاد کلبادینژاد، با اجرای آوا نوری و سردبیری احمد محمدتبریزی و عطیه موذن، یکشنبهها ساعت ۲۱ از رادیو نمایش پخش میشود.
برای مطالعه تحلیلهای عمیقتر درباره سینما و اقتباسهای ماندگار، همراه آماج باشید.
